Wieś współdecyduje. Poradnik partycypacji społecznej dla organizacji wiejskich

Rozwój społeczeństwa obywatelskiego, a co za tym idzie wzrost świadomości społecznej oraz oczekiwań kierowanych w stronę samorządów, pociąga za sobą konieczność stworzenia płaszczyzny dla uczestnictwa mieszkańców w podejmowaniu decyzji dotyczących rozwoju społeczności lokalnej. Sprawna komunikacja oraz wykorzystanie technik i narzędzi umożliwiających uczestnictwo (partycypację) mieszkańców gminy w toczących się procesach decyzyjnych niesie za sobą szereg korzyści dla pojedynczych mieszkańców gminy, władzy lokalnej i całej społeczności.

Niniejszy poradnik ma na celu przybliżyć pojęcie partycypacji i stosowanych w tym procesie instrumentów – dostępnych samorządom oraz obywatelom, tak aby zachęcić przedstawicieli organizacji do akywnego udziału w procesach współdecydowania na poziomie lokalnym.

Partycypacja – definicja

Partycypacja to:

  • aktywny udział mieszkańców gminy w istotnych dla niej, jej mieszkańców lub określonych grup społecznych sprawach
  • to włączanie społeczności lokalnej w procesy powstawania dokumentów planistycznych i podejmowania kluczowych decyzji.

Partycypacja społeczna to włączanie organizacji pozarządowych, lokalnego biznesu oraz inicjatyw obywatelskich, czyli mniej sformalizowanych grup obywateli, w rozwiązywanie problemów lokalnych i podejmowanie kluczowych decyzji dotyczących wspólnoty lokalnej.

Partycypacja społeczna polega na:

·         komunikowaniu się mieszkańców z władzami gminy i władz gminy z mieszkańcami

·         obustronnej współpracy.

Partycypacja społeczna to inaczej proces, w którym dwie lub więcej stron współdziała w przygotowaniu planów, realizacji określonej polityki i podejmowaniu decyzji.

Cechą charakterystyczną partycypacji jest aktywny udział wszystkich partnerów biorących udział w procesie współdziałania.

Uzasadnienia dla realizacji zasady partycypacji społecznej na poziomie lokalnym:

  • aspekty prawne – samorządność oznacza nie tylko prawo, ale także powinność oddziaływania na wiele lokalnych struktur społecznych i gospodarczych
  • aspekty społeczne – rozwój lokalny nie może dokonywać się bez aktywnego współudziału mieszkańców, a władza lokalna nie ma monopolu na wiedzę
  • aspekty finansowo-techniczne – skuteczne działania na rzecz rozwoju lokalnego wymagają partnerstwa (publiczno-prywatnego, publiczno-społecznego, publiczno-prywatno-społecznego).

 

Cel partycypacji

Celem partycypacji jest angażowanie, czy mówiąc językiem potocznym wciąganie mieszkańców w proces podejmowania ważnych dla społeczności decyzji.

Zasady partycypacji

Skuteczna realizacja procesu partycypacji wymaga od każdej ze stron procesu przestrzegania takich zasad, jak:

·         zaufanie

·         jawność

·         szacunek dla partnerów

·         dążenie do kompromisu

·         koncentracja na problemach

·         uczciwość

·         szczerość intencji.

Skuteczny przebieg procesu partycypacji wymaga ponadto:

  • kreatywności i aktywności partnerów
  • skonkretyzowanej wizji dotyczącej kierunków i form rozwoju społeczności lokalnej
  • gotowości do konsensusu dla wizji i sposobów jej osiągnięcia.

 

Jak zaangażować mieszkańców w sprawy lokalne?

Aby zachęcić mieszkańców do zaangażowania się w sprawy lokalne warto:

  • dokonać identyfikacji najistotniejszych problemów, z jakimi borykają się mieszkańcy
  • poznać preferencje mieszkańców dotyczące sposobów rozwiązania tych problemów i gotowości ich osobistego zaangażowania się w te działania
  • zidentyfikować liderów opinii gotowych zarazić ideą współdziałania pozostałych mieszkańców oraz grupy, które powinny być zainteresowane w rozwiązaniu problemu
  • wyjaśnić mieszkańcom przyczyny, skutki i możliwe sposoby rozwiązania problemu lub załatwienia sprawy
  • zyskać przychylności mieszkańców dla działań zmierzających do osiągnięcia celów uznanych za ważne
  • włączyć mieszkańców w rozwiązywanie konkretnych problemów lub załatwianie określonych spraw.

Metodologia partycypacji

Partycypacja społeczna jest nieodłącznie związana z komunikacją społeczną.

Komunikacja społeczna może być realizowana w formach biernych i  czynnych.

Formy bierne komunikacji obejmują jednokierunkową komunikację, w której mieszkańcy otrzymują informację o przebiegu i wynikach prac prowadzonych w ramach podejmowania decyzji przez samorząd.

Formy czynne obejmują dwukierunkową komunikację, której mieszkańcy są odbiorcami informacji i jednocześnie mogą reagować na przekazywane informacje, przedstawiając swoje propozycje oraz wyrażając swoje opinie i oceny.

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA – przykłady

FORMY BIERNE

FORMY CZYNNE

  • komunikaty na stronach www, w tym BIP
  • audycje radiowe
  • audycje telewizyjne
  • artykuły prasowe
  • informacje zawarte w: folderach, ulotkach, tablicach informacyjnych, na plakatach, bilboardach, ogłoszeniach
  • spotkania konsultacyjne
  • spotkania prezentacyjne
  • warsztaty diagnostyczno-projektowe
  • zebrania wiejskie
  • forum społeczności lokalnej
  • debaty publiczne
  • ankiety (np. ankiety badania satysfakcji klienta w urzędach)
  • fora internetowe

Podstawowymi wyzwaniami dla władzy lokalnej w obszarze partycypacji są:

  • zapewnienie skutecznej komunikacji dwustronnej pomiędzy urzędem i obywatelem oraz obywatelem i urzędem
  • kształtowanie zinstytucjonalizowanej współpracy trójstronnej między samorządem terytorialnym, organizacjami pozarządowymi oraz lokalnym biznesem
  • wspieranie formalnych i nieformalnych grup obywatelskich w realizacji celów ważnych dla lokalnej wspólnoty.

 

Kluczowym wyzwaniem dla społeczności lokalnej jest gotowość do aktywnego udziału w procesach partycypacyjnych.

Włączanie społeczności w procesy decyzyjne odbywa się za pomocą różnych instrumentów.

 

Poniżej w tabeli opis wybranych instrumentów partycypacji.

Instrument Opis
wybory

 

  • najistotniejsze narzędzie (instrument) partycypacji społecznej.
  • wymiar praktyczny: wybór przedstawicieli (radnych) dokonywany przez mieszkańców gminy oznacza ich opowiedzenie się (lub jego brak) za określonym modelem rozwoju gminy
  • wymiar polityczny: wybór przedstawicieli oznacza legitymizację (lub jej brak) dla działań prowadzonych (lub planowanych) przez władze gminy
  • wybory to forma kontroli społecznej (co cztery lata działania władz samorządowych poddawane są ocenie mieszkańców).
Referendum

 

  • metoda wykorzystywania zaangażowania mieszkańców przy podejmowaniu istotnych, z punktu widzenia społeczności lokalnej, decyzji
  • forma wyrażenia opinii mieszkańców/ społeczności lokalnej w ważnej dla nich sprawie
  • referendum odbywa sie z inicjatywy organu stanowiącego lub na wniosek mieszkańców uprawnionych do głosowania
Konsultacje społeczne

 

  • konsultacje dotyczyć mogą wielu zagadnień (mogą być zarówno pytaniem o pomysły rozwiązania problemu, jak i sondowaniem, co mieszkańcy sądzą o konkretnej propozycji takiego rozwiązania)
  • przyjmować różną formę: od spotkania władz gminy z zainteresowanymi mieszkańcami, po specjalistyczne badania ankietowe
  • uczestniczą w nich wszyscy zainteresowani obywatele, a władze mają obowiązek poinformować wcześniej daną społeczność o odbywających się konsultacjach
  • niezbędna jest obecność gwaranta – osoby zapewniającej wzięcie pod uwagę wypracowanych podczas konsultacji wniosków przy podejmowaniu decyzji
  • konsultacje społeczne służą m.in. zbilansowaniu opinii różnych stron
Postępowanie administracyjne
  • każdy obywatel czy organizacja społeczna ma prawo, składać w określonym trybie skargi i wnioski związane z administracją publiczną (zgodnie z art. 63 Konstytucji RP, a także art. 221-260 Kodeksu postępowania administracyjnego (KPA))
  • prawo do udziału organizacji w postępowaniu administracyjnym określa art. 31 KPA, gdzie stwierdza się, że organizacja społeczna może w sprawie dotyczącej innej osoby występować z żądaniem wszczęcia postępowania oraz dopuszczenia organizacji do udziału w postępowaniu jeżeli jest to uzasadnione celami statutowymi i gdy przemawia za tym interes społeczny
Akcje bezpośrednie
  • manifestacje, demonstracje, happeningi realizowane z inicjatywy określonych grup społecznych w celu wyrażenia swojej opinii w danej sprawie
Budżet partycypacyjny
  • instrument, którego zastosowanie pozwala obywatelom podejmować decyzje na temat spraw budżetowych zarówno w odniesieniu do konkretnych inwestycji czy usług na poziomie swojej społeczności (sołectwa, szkoły), jak i współdecydować poprzez swoich przedstawicieli w bardziej strategicznych kwestiach na poziomie gminy
  • rola obywateli może być różna – od konsultowania i przedstawiania władzom preferencji i potrzeb społecznych do sytuacji, kiedy obywatele mają bezpośrednią kontrolę nad ostatecznym kształtem pewnych części budżetu
Konsultacje instytucjonalne
  • w konsultacjach instytucjonalnych uczestniczą eksperci, urzędnicy i osoby zajmujące się konkretnym zagadnieniem (np. przedstawiciele organizacji pozarządowych)
  • konsultacje instytucjonalne powinny uwzględniać wszystkich partnerów zaangażowanych w dany temat, ważna jest także komunikacja między nimi (należy dbać o to, aby osobne zespoły tworzyły spójne rozwiązania i aby prace poszczególnych grup miały aktualizowane poparcie instytucjonalne i polityczne)
  • konsultacje instytucjonalne stosuje się w procesie tworzenia dokumentów technicznych i strategicznych, w sytuacji gdy z uwagi na problem konieczna jest specjalistyczna wiedza ekspertów
Ankietowanie

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  • narzędzie często stosowane jako uzupełnienie procesu konsultacji społecznych
  • najczęściej jest kwestionariuszem zamkniętym, który koncentruje się na omawianym problemie, a jej celem jest poznanie opinii danej grupy
  • formy: ankieta pocztowa, ankieta w oparciu o wywiad telefoniczny (CATI), wywiad kwestionariuszowy, badanie z wykorzystaniem narzędzi elektonicznych
  • narzędzie często stosowane w początkowym etapie konsultacji – pozwala rozpoznać najważniejsze zagadnienia i najbardziej palące problemy
  • najlepsze efekty przynosi w połączeniu z badaniami jakościowymi – spotkaniami, warsztatami itp. – które pogłębiają jej wyniki
Forum lokalne
  • regularnie obradujące ciało doradcze samorządów, skupione niekiedy na konkretnym temacie (np. lokalne forum oświatowe)
  • grupa może składać się ze stałych członków lub działać na zasadzie otwartej
  • metoda zapewnia ciągły dialog władz i przedstawicieli instytucji publicznych z mieszkańcami na temat formułowania konkretnych polityk i planów działań
  • zazwyczaj w skład forum wchodzi ok. 20 osób (np. urzędnicy, radni, przedstawiciele mieszkańców, organizacje pozarządowe i przedsiębiorcy)
Grupy wielokrotne
  • uczestnicy grup wielokrotnych (8-10 osób) spotykają się co najmniej dwukrotnie po to, aby najpierw wstępnie przedyskutować wybrane zagadnienia – podyskutować o wybranej kwestii po zapoznaniu się z przedstawionymi materiałami informacyjnymi i porozmawianiu na ich temat z osobami spoza grupy uczestników. Drugie spotkanie odbywa się po upływie czasu wystarczającego na wykonanie „pracy domowej”, przeważnie jest to okres od tygodnia do dwóch.
  • instrument pozwala na bardziej pogłębioną, niż w przypadku zwykłych grup fokusowych, dyskusję i refleksję oraz pozwala prześledzić, jak zmieniają się opinie uczestników po wysłuchaniu argumentacji innych rozmówców i zapoznaniu się z materiałami informacyjnymi.
  • może służyć również, jako pilotaż materiałów informacyjnych
Konferencja konsensualna
  • proces wykorzystywany po to, by uwzględnić opinię szerszej publiczności przy ocenie nowych rozwiązań technologicznych lub naukowych
  • cel: włączenie głosu zwykłych obywateli do dyskusji
  • obywatele – paneliści są głównymi twórcami debaty: wybierają ekspertów, układają pytania, a w końcu redagują końcowy raport z rekomendacjami
  • celem konferencji konsensualnej nie jest osiągnięcie ogólnego porozumienia, lecz ujawnienie punktów widzenia

 

Partycypacja. Korzyści dla społeczności lokalnej i władzy lokalnej

·         konsultowanie problemów gminy, określonych grup i środowisk

·         budowanie atmosfery sprzyjającej rozwiązywaniu problemów

·         tworzenie „banku” propozycji możliwych rozwiązań zidentyfikowanych problemów

·         zwiększenie prawdopodobieństwa wypracowania trafnych i społecznie akceptowanych decyzji

·         rozwiązywanie lokalnych problemów z udziałem mieszkańców w sposób konstruktywny i bardziej skuteczny

·         ograniczanie konfliktów w społecznościach lokalnych

·         legitymizacja społeczna decyzji władz

·         aktywizacja lokalnej społeczności

·         usprawnienie komunikacji ze społecznością lokalną

·         możliwość uregulowania współpracy władzy lokalnej z organizacjami społecznymi

·         mobilizowanie zasobów lokalnych do realizacji różnorodnych przedsięwzięć przyczyniających się do wzrostu jakości życia mieszkańców.

Ponadto partycypacja wpływa na:

·         podniesienie jakości podejmowanych decyzji poprzez identyfikację nowych możliwości oraz potencjalnych problemów, co z kolei pozwala zaplanować działania o wyższej efektywności, budzące znacznie mniejsze kontrowersje, a tym samym łatwiejsze do realizacji

·         wzrost wiarygodności i wzmocnienie wizerunku samorządu jako instytucji transparentnej oraz otwartej na potrzeby i problemy mieszkańców

·         mobilizowanie ludzi i środków do realizacji różnorodnych przedsięwzięć wspierających rozwój lokalny

Długofalowo, partycypacja zapewnia samorządowi istotne oszczędności.

Społeczność lokalna – obywatele, grupy formalne i nieformalne, lokalny biznes – która uczestniczy w procesie partycypacji staje się rzeczywistym partnerem dla władz samorządowych.

Opracowała: Iwona Raszeja-Ossowska

 ***

Źródło:

Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on email
Email

Newsletter

Co miesiąc najlepsze teksty WW w Twojej skrzynce!

Newsletter

Co miesiąc najlepsze teksty WW w Twojej skrzynce!