Zmiany klimatu. Czy Polska jest gotowa na to, co się dzieje?

Tego lata, w Kołudzie Wielkiej w województwie kujawsko-pomorskim termometry wskazały 40,6°C. Zwiększyła się ilość upalnych dni w stosunku do ubiegłego roku. W Polsce zniknęło ponad 800 małych rzek. Z powodu suszy spada produkcja rolna i staje się coraz droższa. W roku 2026 ponad 600 polskich gmin zwróciło się z apelem do mieszkańców o ograniczenie używania wody z wodociągów. Poziom wód gruntowych (źródło wody pitnej dla wielu miasteczek i gmin) znacznie się obniżył, za to podnosi się poziom mórz na świecie, także naszego Bałtyku. Pożary lasów trawią Europę. Ich liczba wzrosła o tysiąc w porównaniu do roku ubiegłego. W Polsce pożar Puszczy Solskiej w maju strawił 1100 hektarów bagiennego, ale osuszonego ekosystemu. Ze względu na ekstremalne zjawiska klimatyczne, jak fale upałów, susze, powodzie, huragany i pożary Straży Pożarnej przybywa co roku o ok. 3 tysięcy nowych zadań. Koszty, które ponosi nasz kraj wskutek zmian klimatu są coraz większe. To koszty zdrowotne, gospodarcze i związane z bezpieczeństwem państwa. Wszystko to podsumowano 7 września 2026 roku w Sejmie RP na pierwszej w historii Narodowej Debacie o „Bezpieczeństwie Klimatycznym Polek i Polaków”.

Naukowcy mówią do polityków

Debatę pod patronatem Marszałka Sejmu zorganizował Komitet ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk PAN we współpracy z Pracownią na rzecz Wszystkich Istot, Koalicją Klimatyczną oraz Państwową Radą Ochrony Przyrody po to, by przekazać politykom, posłom, urzędnikom i ministrom twarde, naukowe dane na temat zmian klimatu, ich skutków dla środowiska i obywateli, gospodarki oraz bezpieczeństwa państwa.

Jak działalność ludzi wpływa na ocieplanie klimatu

„Temperatura na Ziemi zależy od różnicy ilości energii, którą Ziemia pochłania i ilości energii, którą Ziemia emituje z powrotem w kosmos” – tłumaczyła dr Aleksandra Kardaś z Uniwersytetu Warszawskiego. Od końca XIX wieku, od rewolucji przemysłowej, Ziemia pochłania więcej energii niż emituje w kosmos, dlatego jej temperatura rośnie, a w ostatnich dekadach ten wzrost mocno przyspieszył. Dlaczego tak się dzieje? Otóż gazy cieplarniane, takie np. jak dwutlenek węgla, czy metan gromadzące się w atmosferze, utrudniają ucieczkę tej energii w kosmos.

Oczywiście, ludzie nie mają wpływu na wszystko, np. na to, ile energii Ziemia otrzymuje od Słońca. Natomiast mają wpływ na to, ile energii Ziemia „odprowadzi” w kosmos. To człowiek swoją działalnością powoduje kumulowanie się gazów cieplarnianych w atmosferze. Jak? Spalając paliwa kopalne, przekształcając krajobraz np. osuszając mokradła czy wycinając lasy, a także rozwijając przemysł. Najszybciej ociepla się północna część kontynentów Ziemi. „Polska należy też do tych części świata, które nagrzewają się szybciej niż globalna średnia” – mówi dr Aleksandra Kardaś. „Musimy wyhamować proces, który zachodzi w naszej atmosferze” – dodaje Jakub Wiech, prowadzący Debatę.

Kilka faktów o zmianach klimatu i ich skutkach

• Wzrost średniej temperatury Ziemi przekroczył 1,5 stopnia Celsjusza względem czasów przedprzemysłowych. W ciągu najbliższych dziesięciu lat przekroczymy 2 stopnie. Wzrost średniej temperatury Ziemi to nieznośne upały (dziś występują 4 razy częściej niż w latach 70. XX w.)  i wpływ na zdrowie człowieka, na rolnictwo, gospodarkę, na infrastrukturę techniczną (drogi, budynki, mosty), która nie została przygotowana na takie warunki. [dr Aleksandra Kardaś]
• W Polsce postępuje ujemny, klimatyczny bilans wodny, czyli więcej wody odparowuje niż „spada” na ziemię w postaci deszczu (m.in. ze względu na wzrost temperatury). Ujemny bilans nasila się w okresie wegetacji roślin. Mimo ujemnego bilansu nasza gospodarka wodna ciągle jest nastawiona na odprowadzanie wody! [prof. Mateusz Grygorek]
• 400 tysięcy kilometrów kwadratowych rowów melioracyjnych w Polsce to rowy odwadniające, a niezatrzymujące wodę w krajobrazie. Dlatego susza się nasila. [prof. Marek Konarzewski]
• W Polsce wyschło ponad 800 małych rzek, od których zależy rolnictwo, działalność oczyszczalni ścieków i bezpieczeństwo w skali kraju. To nie tylko konsekwencja niedoboru opadów. Nadmierne wykorzystanie wód podziemnych oraz przyspieszenie spływu powierzchniowego powodują okresowe zaniki przepływu rzek w Polsce. W połączeniu z wyższymi temperaturami zwiększa to ryzyko suszy hydrologicznej, ograniczenia dostępności wody i pogorszenia warunków funkcjonowania ekosystemów. [prof. Mateusz Grygorek]
• 85% naszych torfowisk emituje dwutlenek węgla (gaz cieplarniany) zamiast go pochłaniać. Dlaczego? Bo tylko torfowiska wilgotne spełniają funkcję „pochłaniania” węgla i stabilizują zasoby wodne w krajobrazie rolniczym. [prof. Wiktor Kotowski]
• Ekstremalne zjawiska pogodowe i kryzysy zasobów (jak woda, lasy, gleba, bioróżnorodność i żywność) uderzają w infrastrukturę i gospodarkę, wpływając na stabilność państwa. W produkcji żywności tracimy rocznie 6,5 mld złotych z powodu suszy. [dr Paulina Sobiesiak- Penszko]
• Prawdopodobieństwo kolejnej powodzi do niedawna szacowano na okres „raz na 100 lat”. Dziś to jest już „raz na 30 lat”. Podnoszą się wody mórz, co ma wpływ na powodzie i na infrastrukturę obronną. Wzrost poziomu morza szacuje się na 28-98 cm w perspektywie ok.70 lat. Ten wzrost ryzyka dotyczy gmin położonych wzdłuż całego wybrzeża Bałtyku. [prof. Mateusz Grygorek]
• Lasy jako magazyny wody, oczyszczacze powietrza, ostoje bioróżnorodności są największym sprzymierzeńcem człowieka w ograniczaniu skutków zmiany klimatu. Tymczasem około 97% lasów w Polsce jest użytkowanych gospodarczo, co wpływa na ich stan. Są odmłodzone, o uproszczonej strukturze genetycznej, pocięte drogami, rozdrobnione, traktowane pestycydami. Zbyt intensywna gospodarka w lasach – zwłaszcza górskich i pogórskich – powoduje, że las traci swoją funkcję chłodzącą, retencyjną i ochronną. W wyniku wieloletnich melioracji odwadniających palą się w Polsce lasy bagienne! [prof. Michał Żmihorski]

Nie zwiększać ryzyka

Powstrzymanie zmian klimatu i przystosowanie do nowych warunków klimatycznych powinno stać się priorytetem długofalowej polityki państwa – apelowali naukowcy. Politycy muszą usłyszeć fakty naukowe, które w dzisiejszych czasach z trudem przebijają się przez mur dezinformacji o klimacie. Bo zmiana klimatu, jak mówi prof. Bogdan Chojnicki – to nie poglądy, ale kwestia bezpieczeństwa każdego z nas. Nauka musi stać się fundamentem strategii obronnej i gospodarczej kraju. ​​

Eksperci zwrócili politykom uwagę na fakt, że to dobrze funkcjonujące ekosystemy przyrodnicze [2], jak lasy, rzeki, mokradła, gleby stanowią infrastrukturę bezpieczeństwa państwa równie ważną jak szpitale, drogi, kolej i armia. Wpływają one na bezpieczeństwo zdrowotne, gospodarcze, żywnościowe, wodne i militarne. Kiedy osłabiamy środowisko przyrodnicze, osłabiamy także nasze bezpieczeństwo.

Naukowcy przedstawili aktualny stan ekosystemów w Polsce, stopień ich zdegradowania i pokazali, jakie działania należy podjąć, by – gdzie to tylko możliwe – zatrzymać zmiany klimatu lub przystosować się do nich. Są to metody nie najdroższe i oparte na naturze (nature – based solutions NBS).

Dziś załamują się nasze systemy życia – mówi prof. Piotr Skubała z Uniwersytetu Śląskiego i proponuje w polityce państwa przyjąć następującą zasadę: nie zwiększać ryzyka! „Każda polityka publiczna, każda decyzja związana z planowaniem przestrzennym powinna odpowiadać na pytanie: czy zwiększa, czy też zmniejsza ryzyko powodzi, suszy, pożaru, przegrzania etc.”.

Jak powstrzymać zmiany klimatu, jak się adaptować? Rekomendacje naukowców dla polityków

Naukowcy z PAN i Koalicji Klimatycznej przygotowali gotowe rekomendacje działań, potrzebnych do zmniejszenia zmian klimatu, istotnych dla naszego bezpieczeństwa. Wypracowane rekomendacje, będą przekazane poszczególnym resortom – zapowiedział prof. Zbigniew Karaczun ze Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. Wśród rekomendacji znalazły się m.in.:

Uchwalić prawo klimatyczne

• Uchwalić polskie prawo klimatyczne z jasnymi długoterminowymi celami redukcji emisji gazów cieplarnianych i ścieżką dojścia do neutralności klimatycznej jako drogowskaz dla biznesu, rolnictwa i samorządów.
• Uwzględniać wpływ zmiany klimatu oraz rolę przyrody w strategii bezpieczeństwa i obrony państwa.

Traktować przyrodę jako infrastrukturę krytyczną

• Uznać przyrodę za strategiczną infrastrukturę państwa. Nadać ekosystemom rangę infrastruktury krytycznej – z wieloletnim finansowaniem funkcji ekosystemowych, tak jak finansuje się drogi czy sieć energetyczną. Wykorzystać planowanie przestrzenne jako instrument zwiększania odporności na skutki zmiany klimatu.

Zarządzać wodą na poziomie zlewni i chronić mokradła

• Zintegrować zarządzanie wodą z planowaniem przestrzennym na poziomie zlewni [3] a nie gmin oraz przyjąć krajową strategię ochrony i odbudowy mokradeł z mierzalnymi celami retencji. Trzeba pracować z krajobrazem, chronić go i odtwarzać ekosystemy, rozwijać zrównoważone rolnictwo i renaturyzować rzeki, aby woda zostawała w krajobrazie, a nie odpływała do Bałtyku.

Wspierać klimatyczne funkcje lasów

• Wspierać funkcje klimatyczne lasów: retencji wody i węgla oraz odporności na pożary. W tym celu trzeba zróżnicować funkcje lasów na lasy gospodarcze, społeczne i ekologiczne (klimatyczne), gdzie nie prowadzi się gospodarki produkcyjnej. Należy odejść od gospodarki leśnej na torfowiskach, terenach zalewowych, w lasach górskich i podgórskich.

Zrealizować plany adaptacji dla miast

• Ochrona mieszkańców przed upałami i podtopieniami poprzez sadzenie drzew dających cień, utrzymanie w miastach korytarzy zieleni, ograniczenie koszenia i ograniczenie przestrzeni nieprzepuszczalnych w miastach; tworzenie spójnego systemu zieleni zatrzymującego wodę tam, gdzie ona spada.

Zrealizować plany adaptacji dla rolnictwa

• Wspierać suwerenność żywnościową Polski przez wzmacnianie odporności polskiego rolnictwa i sektora przetwórstwa na skutki zmiany klimatu; wzmacniać lokalne rynki i skracać łańcuch dostaw. Stworzyć krajowy plan adaptacji rolnictwa i całego systemu żywnościowego do zmiany klimatu z kompensacją dla rolników za działania korzystne dla klimatu, ale kosztowne produkcyjnie.

Zrealizować plany adaptacji dla szpitali

• Przeprowadzić ocenę możliwości kontynuowania działalności przez placówki medyczne w sytuacjach ekstremalnych. Zwiększać odporność klimatyczną podmiotów leczniczych oraz zapewnić gotowość systemu ochrony zdrowia do zapobiegania zdrowotnym skutkom zmiany klimatu.

Ta debata miała bezprecedensowe znaczenie dla przyszłości Polski i każdego z nas. Im mniej emisji gazów cieplarnianych, tym mniej powodzi, pożarów i zniszczeń. Im zdrowsza przyroda, tym więcej mechanizmów chroniących nas przed suszą, upałami, głodem. Wiedza i gotowe rozwiązania już są. Nie wiemy tylko, czy politycy usłyszeli głos naukowców i czy w najbliższym czasie zobaczymy konkretne działania rządu i Sejmu RP.

Każdy z nas może dołożyć kamyczek do tej ważnej zmiany. Nie dajmy się wciągać w dezinformację klimatyczną i populizm. Szukajmy wiedzy w sprawdzonych źródłach, słuchajmy naukowców a nie botów. Od tego zależy nasze bezpieczeństwo.

***

WIARYGODNE ŹRÓDŁA WIEDZY O KLIMACIE:

NAUKA O KLIMACIE

https://naukaoklimacie.pl/

KOMITET DS.KRYZYSU KLIMATYCZNEGO POLSKIEJ AKADEMII NAUK

https://klimat.pan.pl/

PRZYPISY

[1] Ekosystem to układ składający się z elementów żywych lub żywych i nieożywionych, pozostających ze sobą w rozmaitych relacjach. Mówimy o ekosystemie lasu, ekosystemie rzeki, ekosystemie gleby itd.

[2] Debatę pod patronatem Marszałka Sejmu zorganizował Komitet ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk we współpracy z Pracownią na rzecz Wszystkich Istot, Koalicją Klimatyczną oraz Państwową Radą Ochrony Przyrody. Patronat nad debatą objęli marszałek Sejmu Włodzimierz Czarzasty oraz prezes Polskiej Akademii Nauk prof. Marek Konarzewski. Wydarzenie zorganizował Komitet ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk, Pracownia na rzecz Wszystkich Istot, Koalicja Klimatyczna oraz Państwowa Rada Ochrony Przyrody.

[3] Zlewnia to obszar, z którego woda deszczowa, roztopowa i spływająca z gruntu – trafia do jednego wspólnego odbiornika, np. rzeki, potoku, jeziora albo zbiornika wodnego. W zarządzaniu wodą w gminie oznacza, że warto planować działania nie tylko w granicach administracyjnych gminy, lecz uwzględniać cały obszar, z którego woda do niej dopływa lub przez który odpływa.

[4] NARODOWA DEBATA O BEZPIECZEŃSTWIE KLIMATYCZNYM POLEK I POLAKÓW. WNIOSKI I REKOMENDACJE rekomendacje_int.pdf

[5] Projekt ustawy [Kompletny projekt ustawy o ochronie klimatu przygotowany przez @ClientEarthpl – https://www.clientearth.pl/…/projekt-ustawy-o-ochronie…/]

[6] Nagranie Debaty https://www.youtube.com/watch?v=DCudkozuQns

Bezpieczeństwo klimatyczne Polek i Polaków – debata w sejmie