Jaki wpływ na budżet gminy mają mieszkańcy sołectw?

W jaki sposób, na podstawie jakich regulacji prawnych sołtys i mieszkańcy mogą zgłaszać propozycje do budżetu gminy na wydatki związane z rozwojem ich wsi?

Jak powstaje budżet gminy?

Budżet gminy to finansowa podstawa jej funkcjonowania. Obejmuje plan finansowy na dany rok, uwzględniający wszystkie przychody i wydatki gminy. Przychody pochodzą z podatków, z subwencji i dotacji rządowych, z majątku gminy czy też programów i projektów finansowanych z funduszy unijnych. Wydatki to pieniądze na drogi, oświetlenie, na dostarczanie wody, odbiór śmieci, na przedszkola, szkoły, na działalność ośrodka pomocy społecznej czy domu kultury. Budżet obejmuje również na przykład wydatki związane z aktywizacją i integracją mieszkańców oraz zadania, które mają być zlecone organizacjom pozarządowym.

Budżet gminy musi być przygotowany zgodnie z przepisami, przede wszystkim z ustawą o finansach publicznych oraz ustawą o samorządzie gminnym.  Za opracowanie projektu budżetu odpowiada wójt, ale zestawienie przychodów i wydatków będące jego podstawą przygotowuje skarbnik gminy w oparciu o informacje przekazywane przez urząd gminy oraz jednostki gminne: ośrodek pomocy społecznej, dom kultury, szkoły, przedszkola czy biblioteki. Projekt budżetu wójt musi przedstawić do 15 listopada radzie gminy (komisje rady opiniują go i mogą proponować modyfikacje) oraz Regionalnej Izbie Obrachunkowej, która sprawdza, czy budżet został przygotowany zgodnie z przepisami. Ostateczna wersja budżetu jest uchwala przez radę gminy przed 1 stycznia roku, w którym budżet ma obowiązywać, w szczególnych sytuacjach nie później niż 31 stycznia. Po uchwaleniu budżet jest podstawą do działania wójta, urzędu gminy i jednostek gminnych. Sołtys czy mieszkańcy wsi nie uczestniczą bezpośrednio w przygotowaniu budżetu gminy, ale mogą mieć wpływ na jego kształt, zarówno na etapie tworzenia budżetu, jak i jego realizacji.

Wpływ mieszkańców na budżet gminy na etapie jego planowania

Fundusz sołecki

W trakcie procesu tworzenia budżetu zdecydowanie najskuteczniejszy sposób wpływania na jego kształt daje sołtysowi i mieszkańcom wsi fundusz sołecki, o ile rada gminy zgodziła się na jego utworzenie. Fundusz sołecki to wydzielone w budżecie gminy środki przeznaczone dla konkretnego sołectwa. Wójt do 31 lipca roku poprzedzającego rok budżetowy przekazuje sołtysom informacje o wysokości środków przypadających danemu sołectwu. O tym, co ma być finansowane w ramach funduszu sołeckiego, decydują mieszkańcy na zebraniu wiejskim. Sołtys zwołuje zebranie i przekazuje wójtowi przyjęte przez mieszkańców propozycje. Jeżeli są one poprawne formalnie, to zostają uwzględnione przez wójta i radnych w budżecie gminy. Fundusz sołecki funkcjonuje w oparciu o ustawę o funduszu sołeckim oraz uchwały rady gminy.

Wnioski do budżetu gminy

Drugi sposób wpływania na budżet gminy na etapie jego tworzenia, z którego może skorzystać każdy mieszkaniec gminy oraz na przykład organizacje pozarządowe, to wnioski do budżetu gminy. Prawo do składania takich wniosków nie wynika wprost z ustawy o finansach publicznych, ale zgodnie z Konstytucją RP i ustawą Kodeks postępowania administracyjnego, sołtys, inni mieszkańcy czy też organizacje pozarządowe mogą składać wnioski np. w sprawach dotyczących zaspokajania potrzeb wspólnoty lokalnej, co może oznaczać również określone wydatki w budżecie. Duża część gmin, aby uporządkować możliwość składania wniosków do budżetu, określa w drodze uchwały rady gminy, w jaki sposób mieszkańcy mogą takie wnioski składać. Informacja na ten temat powinna być dostępna na stronie internetowej gminy i w jej Biuletynie Informacji Publicznej (BIP). Najczęściej wnioski są składane do wójta w terminie do połowy lub do końca września. Wójt rozpatruje wnioski, ale nie ma obowiązku ich uwzględnienia w projekcie budżetu, nie ma też obowiązku uzasadniania ich odrzucenia.

Budżet obywatelski

Inny sposób wpływania mieszkańców na budżet gminy, to budżet obywatelski (partycypacyjny), czyli wydzielona część budżetu gminy, o przeznaczeniu której mogą decydować w głosowaniu wszyscy mieszkańcy gminy. Zgodnie z ustawą o samorządzie gminnym wprowadzenie takiego budżetu jest obowiązkowe w miastach na prawach powiatu. W pozostałych gminach takiego obowiązku nie ma, ale część gmin, w tym także gmin wiejskich, wprowadziła budżety obywatelskie z własnej inicjatywy. Formalnie budżet obywatelski to rodzaj konsultacji społecznych, których zasady określa uchwała rady gminy. Niezależnie od szczegółowych rozwiązań przyjętych przez rady gmin, generalny mechanizm jest podobny: mieszkańcy najpierw mogą zgłaszać przedsięwzięcia do budżetu obywatelskiego, a potem na nie głosować. Te, które uzyskały największe poparcie mieszkańców i mieszczą się w kwocie przeznaczonej na budżet obywatelski powinny zostać uwzględnione w budżecie gminy na przyszły rok. Szczegółowe informacje dotyczące zasad funkcjonowania budżetu obywatelskiego w gminie są dostępne na jej stronie internetowej i w BIP.

Program współpracy z organizacjami pozarządowymi

Kolejny sposób wpływania na kształt budżetu gminy mieszkańcy mogą wykorzystać, ale za pośrednictwem organizacji pozarządowych. Co roku gmina tworzy roczny program współpracy z organizacjami pozarządowymi, obejmujący m.in. zadania, które mają zostać zlecone organizacjom pozarządowym wraz z przeznaczonymi na to środkami. Zgodnie z ustawą o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie projekt programu współpracy musi być skonsultowany z organizacjami pozarządowymi. Jest to okazja, aby zaproponować zadania, które w kolejnym roku mają być zlecone organizacjom pozarządowym i służyć mieszkańcom gminy. Wójt nie ma obowiązku uwzględnić zgłoszonych propozycji, jeżeli jednak znajdą się one w projekcie programu współpracy, który ostatecznie uchwala rada gminy, to wójt w projekcie budżetu musi uwzględnić pieniądze na realizację tych zadań.

Konsultacje społeczne projektu budżetu gminy

Mieszkańcy mogą również wziąć udział w konsultacjach społecznych projektu budżetu gminy, o ile zostaną przeprowadzone. Ustawy ich nie wymagają, ale niektóre gminy prowadzą takie konsultacje w oparciu o zasady określone w uchwałach rad gmin. Informacje o tym, czy są prowadzone konsultacje projektu budżetu i na jakich zasadach powinny być dostępne na stronie internetowej i w BIP gminy.

Kontakt bezpośredni

Oczywiście sołtys i mieszkańcy mogą także wpływać na kształt budżetu gminy poprzez kontakt bezpośredni z urzędnikami, wójtem czy radnymi, pozwalający przedstawiać propozycje tego, co gmina powinna zrobić w przyszłym roku, a to oznacza uwzględnienie odpowiednich środków w budżecie gminy. Warto w tym celu wykorzystać kontakty z urzędnikami, dyżury wójta i radnych, sesje rady gminy czy inne publiczne spotkania z włodarzami. Włodarze powinni wysłuchać mieszkańców, ale nie mają obowiązku uwzględnić zgłoszonych propozycji.

Opisane wyżej narzędzia wykorzystywane są najczęściej, aby uzupełnić lub zmodyfikować budżet po stronie wydatków, proponując przedsięwzięcia służące rozwojowi wsi, które gmina powinna zrealizować. Wnioski do budżetu są niekiedy wykorzystywane przez sołtysów czy mieszkańców wsi, aby próbować zmienić przychody budżetu, proponując na przykład zmianę stawek opłat lokalnych, o których decyduje gmina.

Wpływ mieszkańców na budżet gminy na etapie jego realizacji

Budżet gminy nie jest z gumy, często tak mówią wójtowie, radni czy urzędnicy. To prawda, przede wszystkim, jeśli chodzi o ogólną kwotę wpływów i wydatków.  Ale w budżecie gminy są różne możliwości uwzględniania przedsięwzięć, które nie były przewidziane przy jego tworzeniu, bez konieczności zwiększania wydatków. Jest możliwość dokonywania przesunięć pomiędzy wydatkami, jest obowiązkowa rezerwa ogólna w budżecie gminy, a niekiedy także rezerwy przeznaczone na określone cele, z których takie nieprzewidziane wydatki mogą być dokonywane. O ile jest taka potrzeba mieszkańców i wola ze strony władz gminy.

Fundusz sołecki

Sołtys i mieszkańcy mogą te możliwości wykorzystać przede wszystkim w ramach wspomnianego budżetu sołeckiego. Mają prawo w ciągu roku złożyć do wójta wniosek o zmiany w budżecie sołeckim, ale trzymając się przyznanej sołectwu ogólnej kwoty. Przyjęty przez zebranie wiejskie wniosek o zmianę w budżecie sołeckim może być złożony wójtowi przez sołtysa po uchwaleniu budżetu gminy, a przed 31 października.

Inicjatywa lokalna

Drugi sposób to inicjatywa lokalna określona w ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Polega ona na możliwości złożenia przez grupę mieszkańców (bezpośrednio lub za pośrednictwem organizacji pozarządowej) wniosku do wójta o zrealizowanie określonego zadania, np. remontu drogi czy kanalizacji, budowy placu zabaw, zorganizowania festynu wiejskiego, realizacji dodatkowych zajęć w szkołach, budowę siłowni plenerowych czy organizację imprez sportowych. Przy czym mieszkańcy we wniosku muszą zadeklarować swój wkład w realizację zadania, najczęściej w postaci pracy społecznej, ale może to być także wkład rzeczowy lub finansowy.

Wniosek rozpatruje wójt, a w przypadku pozytywnej decyzji zawiera umowę z mieszkańcami na realizację zadania. W umowie wójt określa, ile pieniędzy i na co konkretnie przeznaczy z budżetu gminy, a mieszkańcy zobowiązują się wnieść deklarowany wkład. Wójt może uznać zadanie za potrzebne, ale stwierdzić, że nie ma w budżecie gminy żadnej możliwości sfinansowania jego realizacji. Inicjatywa lokalna to ustawowa możliwość, a nie obowiązek i działa tylko w tych gminach, których rady podjęły uchwały określające tryb i szczegółowe kryteria oceny wniosków o realizację zadania publicznego w ramach inicjatywy lokalnej. Niektóre gminy, choć nie jest to obowiązkowe, określają w budżecie środki, które w danym roku przeznaczone są na finansowanie inicjatyw lokalnych.

Petycja

Sołtys, mieszkańcy, organizacje pozarządowe mogą także złożyć do wójta lub do rady gminy petycję, czyli postulat dotyczący najczęściej zmiany obowiązującego prawa lokalnego lub innych decyzji władz gminy. Petycja może dotyczyć bezpośrednio zmian w budżecie gminy lub zmian decyzji w innych sprawach, które mogą za sobą pociągać konieczność znalezienia pieniędzy w budżecie. Sposób składania i rozpatrywania petycji określa ustawa o petycjach. Należy brać przy tym pod uwagę, że rozpatrywanie petycji z reguły wymaga czasu (od 3 do 6 miesięcy), a pozytywne jej rozpatrzenie, nie jest równoznaczne ze zmianą decyzji, a jedynie z koniecznością jej podjęcia.

Obywatelska inicjatywa uchwałodawcza

Innym narzędziem mogącym mieć skutki dla budżetu gminy, jest obywatelska inicjatywa uchwałodawcza. Na podstawie ustawy o samorządzie gminnym, mieszkańcom przysługuje prawo zgłaszania projektów uchwał rady gminy. Aby rada gminy zajęła się takim projektem musi się pod nim podpisać co najmniej 100 osób w gminie liczącej do 5 tys. mieszkańców, co najmniej 200 osób w gminie liczącej od 5 do 20 tys. mieszkańców i co najmniej 300 osób w gminie powyżej 20 tys. mieszkańców. Złożenie takiego projektu jest zobowiązaniem do jego rozpatrzenia przez radę gminy na najbliższej sesji lub najpóźniej w ciągu 3 miesięcy od dnia jego wniesienia. Oczywiście rada gminy może nie przyjąć uchwały proponowanej przez mieszkańców. Szczegółowe zasady składania i rozpatrywania obywatelskiej inicjatywy uchwałodawczej określone są w statutach gmin oraz uchwałach rad gmin.

Małe granty

Mieszkańcy mogą również za pośrednictwem lokalnych organizacji pozarządowych składać w ciągu roku do wójta wnioski o realizację zadań w trybie pozakonkursowym, określanym potocznie jako małe granty. Podstawą jego stosowania jest ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Taki tryb od 1 września 2026 roku można zastosować, jeżeli kwota wnioskowanej dotacji z budżetu gminy nie przekracza 20 tys. zł. Organizacja w tym trybie nie może w ciągu roku otrzymać więcej niż 40 tys. zł, a gmina na małe granty może w sumie przeznaczyć nie więcej niż 30% planowanych w roku budżetowym dotacji dla organizacji pozarządowych. Jeżeli wójt rozpatrzy wniosek pozytywnie i znajdzie miejsce na sfinansowanie zadania w budżecie, to podpisuje umowę z organizacją i przekazuje jej dotacje na realizację zadania. Niektóre gminy, choć nie ma takiego obowiązku, we wspomnianych programach współpracy z organizacjami pozarządowymi określają kwotę przeznaczoną na małe granty w danym roku.

Sołtysi i inni mieszkańcy wsi mogą również oczywiście przedstawiać swoje postulaty dotyczące wykorzystania budżetu w bezpośrednich kontaktach z wójtem i radnymi.

Co zwiększa szansę na sukces?

Możliwości wpływania mieszkańców na budżet gminy jest sporo, ale poza budżetem sołeckim oraz w dużej mierze budżetem obywatelskim, pozostałe sposoby nie gwarantują sukcesu, bo prawo nie zobowiązuje władz gminy do uwzględnienia postulatów mieszkańców.  Ale warto z tych możliwości korzystać, bo jest to przede wszystkim sposób poinformowania władz gminy o określonych potrzebach i oczekiwaniach mieszkańców. Dzięki stosowaniu tych narzędzi o zgłaszanych propozycjach mogą się dowiedzieć wszyscy mieszkańcy gminy, sołtys, rada sołecka, organizacje pozarządowe czy na przykład rada działalności pożytku publicznego (jeżeli jest w gminie). Daje to możliwość budowania szerokiego poparcia społecznego dla przedstawianych postulatów. A to nie jest bez znaczenia, bo wciąż na wielu włodarzy gminnych działa nie tylko siła argumentów, ale także argument siły wyrażający się liczbą podpisów pod wnioskiem czy petycją. Szanse na sukces w postaci uwzględnienia propozycji mieszkańców w budżecie gminy zwiększa również:

• poprawność formalna podejmowanych działań, bo nawet drobny błąd, może stać się podstawą do odrzucenia wniosku czy petycji, zanim w ogóle władze je rozpatrzą; dlatego należy zapoznać się z zasadami wykorzystania opisanych narzędzi określonymi w uchwałach rady gminy oraz skorzystać z pomocy sięgając do źródeł wskazanych na końcu artykułu,
• cierpliwość i konsekwencja, nawet jeżeli nie uda się w tym roku uwzględnić propozycji w budżecie, to być może uda się tego dokonać za rok, zgodnie z powiedzeniem kropla drąży skałę; dodatkowo powtarzanie przez mieszkańców postulatów jest dla władz gminy sygnałem, że są one dla nich rzeczywiście ważne,
• stosowanie różnych argumentów, nie tylko tych odwołujących się do potrzeb mieszkańców związanych z rozwojem ich wsi, ale także pokazujących korzyści dla gminy, na przykład w postaci oszczędności w budżecie, do których w dłuższej perspektywie przyczynią się bieżące wydatki czy też do budowania przyjaznego wizerunku władz gminy wprowadzających w życie propozycje ważne dla mieszkańców wsi.

Ustawy cytowane w tekście:

• ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1483 z późn. zm.):
• ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. 2026 poz. 662 z późn. zm.)
• ustawa z dnia 21 lutego 2014 r. o funduszu sołeckim (Dz.U. 2014 poz. 301 z późn. zm.)
• ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. 2025 poz. 1691)
• ustawa z dnia 11 lipca 2014 r. o petycjach (t.j. Dz.U. 2018 poz. 870)
• ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1338 z późn. zm.)

Użyteczne źródła wiedzy:

• Informacje o stosowaniu różnych narzędzi wpływania obywateli na decyzje władz gminy dostępne są na stronach internetowych:
• Akcji Masz Głos Fundacji Batorego: https://www.maszglos.pl
• Fundacji Civis Polonus: https://civispolonus.org.pl
• Fundacji Stocznia: https://stocznia.org.pl
• Informacje o tym, jak powstaje i jak jest realizowany budżet gminy: https://siecobywatelska.pl/budzet-gminy-bez-tajemnic
• Praktyczny przewodnik po petycjach: https://www.isp.org.pl/pl/publikacje/praktyczny-przewodnik-po-petycjach
• Fundusz sołecki krok po kroku: https://www.maszglos.pl/materialy-edukacyjne/fundusz-solecki-krok-po-kroku
• Informacje o narzędziach współpracy samorządu i organizacji pozarządowych znajdują się w Modelu współpracy 2.0 Sieci SPLOT: https://siecsplot.pl/model-wspolpracy
• Informacje o funduszu sołeckim i o funduszu obywatelskim dostępne na Witrynie Wiejskiej Fundacji Wspomagania Wsi: https://witrynawiejska.org.pl

O Autorze: Tomasz Schimanek jest działaczem sektora pozarządowego od lat propagującym współpracę samorządów terytorialnych z organizacjami pozarządowymi oraz wsparcie rozwoju aktywności obywatelskiej we wspólnotach lokalnych.

***

Artykuł powstał w ramach projektu „Aktywni w sołectwach”

Projekt „Aktywni w sołectwach” korzysta z dotacji w wysokości 1 215 927 € od Islandii, Liechtensteinu i Norwegii w ramach Funduszu Społeczeństwa Obywatelskiego EOG finansowanego ze środków Funduszy EOG i Funduszy Norweskich. Celem projektu jest wzmocnienie społeczeństwa obywatelskiego oraz zwiększenie udziału obywateli w życiu publicznym na obszarach wiejskich w Polsce poprzez rozwijanie kompetencji, odporności i współpracy sołtysów oraz wiejskich organizacji społecznych. Projekt będzie trwał od maja 2026 do maja 2031 roku.