Co to jest „sytuacja kryzysowa” w rozumieniu prawa?
To sytuacja, która zagraża bezpieczeństwu ludzi, majątku lub środowiska – i jest na tyle poważna, że urzędy nie są w stanie same sobie z nią poradzić przy użyciu zwykłych środków. Taka sytuacja może prowadzić do wprowadzenia jednego ze stanów nadzwyczajnych (o nich niżej).
Czym jest infrastruktura krytyczna?
To najważniejsze dla funkcjonowania państwa systemy i instalacje – na przykład sieci energetyczne, wodociągi, systemy łączności, transport, opieka zdrowotna czy dostawy żywności. Mogą być one specjalnie chronione i objęte dodatkowymi restrykcjami. Przepisy w tej sprawie mogą się zmieniać, więc warto to na bieżąco sprawdzać.
Kto bierze odpowiedzialność w sytuacji kryzysowej w państwie?
Gdy w Polsce dojdzie do sytuacji kryzysowej, główną odpowiedzialność za jej opanowanie ponosi Rada Ministrów, czyli rząd. Może on wydawać polecenia samorządom, w tym sołtysom, żeby:
- chronić lub odbudować ważną infrastrukturę (np. wodociągi, energetykę),
- opanować sytuację, która jest szczególnie niebezpieczna,
- usunąć skutki kryzysu.
Kto za co odpowiada:
- województwo → wojewoda,
- powiat → starosta,
- gmina → wójt, burmistrz lub prezydent miasta.
Podstawa prawna: Ustawa o zarządzaniu kryzysowym z 2007 r., art. 3, 7, 14, 17, 19
Najnowsze zmiany w prawie dla samorządów!
7 marca 2026 r. Prezydent Karol Nawrocki podpisał dwie ustawy usprawniające usuwanie skutków powodzi z września 2024 r. Pierwsza to nowelizacja specustawy powodziowej, która wprowadza m.in. możliwość zamiany zniszczonej nieruchomości na lokal komunalny, premię powodziową na remont budynków wielorodzinnych (od 50 do 70 proc. kosztów remontu, przy szkodach powyżej 5 proc. wartości budynku, z wnioskiem składanym do Banku Gospodarstwa Krajowego w ciągu 12 miesięcy od uszkodzenia) oraz uproszczoną procedurę odbudowy domów jednorodzinnych do 140 m². Gminy na obszarach szczególnie zagrożonych powodzią zyskały też nowy obowiązek – muszą raz na kwartał przekazywać do Wód Polskich rejestr wydanych decyzji o warunkach zabudowy. Druga z podpisanych ustaw dotyczy przygotowania inwestycji przeciwpowodziowych – rozszerza katalog budowli przeciwpowodziowych o zbiorniki, rowy, kanały i przepompownie oraz ułatwia remont i przebudowę istniejących obiektów tego typu. Dla mieszkańców sołectw na terenach zagrożonych oznacza to konkretne, praktyczne wsparcie – warto, by sołtys znał te terminy i mechanizmy, bo to często on jako pierwszy będzie pytany przez mieszkańców, jak skorzystać z pomocy.
Co to jest „stan nadzwyczajny”?
Oprócz sytuacji kryzysowej, prawo wyróżnia trzy specjalne stany, które można wprowadzić w wyjątkowo trudnych sytuacjach: stan wojenny, stan wyjątkowy i stan klęski żywiołowej.
Stan wojenny – wprowadza się go, gdy Polsce grozi zewnętrzny atak, np. napaść zbrojna, albo gdy z umowy międzynarodowej wynika, że Polska musi wspólnie z innymi krajami się obronić. Wprowadza go Prezydent na wniosek rządu. Ostatni raz miało to miejsce 13 grudnia 1981 r. (czyli w czasach PRL).
Stan klęski żywiołowej – wprowadza się go, gdy trzeba zapobiec skutkom katastrof naturalnych (np. powodzi) albo je usunąć. Wprowadza go rząd, na maksymalnie 30 dni (można przedłużyć za zgodą Sejmu). Ostatni raz wprowadzono go 16 września 2024 r. z powodu powodzi na południu i zachodzie Polski – to był pierwszy taki przypadek od 1989 roku.
Stan wyjątkowy – wprowadza się go, gdy zagrożony jest ustrój państwa, bezpieczeństwo ludzi albo porządek publiczny. Wprowadza go Prezydent na wniosek rządu, na maksymalnie 90 dni. Był wprowadzony tylko raz – w związku z kryzysem migracyjnym na granicy z Białorusią. Zaczął się 2 września 2021 r. na 30 dni, a potem Sejm zgodził się go przedłużyć o kolejne 60 dni – więc łącznie trwał do początku grudnia 2021 r.
Podstawa prawna: Konstytucja RP, art. 228, 229, 230, 232
Co musi robić sołtys, gdy wprowadzony jest stan nadzwyczajny?
To zależy od tego, jaki stan został wprowadzony.
Przy stanie wojennym:
Zwykłe urzędy nadal działają normalnie, ale jeśli w danym miejscu toczą się bezpośrednie działania wojenne, rząd może zawiesić działanie samorządów (w tym sołtysa) i przekazać ich zadania wojsku.
Poza tym wójt może wykorzystać pomoc sołtysa przy doręczaniu kart powołania do wojska. Może się też zdarzyć, że urząd zostanie zobowiązany do przekazania na potrzeby wojska jakiegoś majątku (np. budynku czy sprzętu) – i może to dotyczyć też mienia, którym zarządza sołtys.
Podstawa prawna: Ustawa o stanie wojennym z 2002 r., art. 9, 11; Ustawa o obronie Ojczyzny z 2022 r., art. 533, 616, 628
Przy stanie klęski żywiołowej:
Sołtys nie ma tu żadnych własnych, specjalnych uprawnień wynikających z ustawy. Jego zadanie to głównie wykonywanie poleceń innych organów. To, kto dowodzi akcją, zależy od tego, jak duży obszar objęła klęska:
- gmina → dowodzi wójt/burmistrz/prezydent miasta,
- kilka gmin w powiecie → dowodzi starosta,
- kilka powiatów w województwie → dowodzi wojewoda.
Sołtys powinien słuchać poleceń tych organów. Statut sołectwa może mu dodatkowo przydzielić inne zadania, np. informowanie mieszkańców, organizowanie pomocy sąsiedzkiej, prowadzenie ewidencji czy pomoc w działaniach ratunkowych – o ile nie kolidują z tym, co zleca organ dowodzący.
Podstawa prawna: Ustawa o stanie klęski żywiołowej z 2002 r., art. 8
Przy stanie wyjątkowym:
Podobnie jak przy klęsce żywiołowej – ustawa nie przyznaje sołtysowi żadnych szczególnych uprawnień. Urzędy działają normalnie, tak jak zawsze – z jednym wyjątkiem: jeśli władze gminy, powiatu czy województwa działają nieskutecznie, premier (na wniosek wojewody) może je zawiesić i wprowadzić w ich miejsce specjalnego komisarza rządowego.
Tak jak przy klęsce żywiołowej – dodatkowe zadania dla sołtysa mogą wynikać tylko ze statutu sołectwa.
Podstawa prawna: Ustawa o stanie wyjątkowym z 2002 r., art. 8, 12
Rola sołtysa w sytuacjach kryzysowych jest bardzo ważna – mieszkańcy często traktują sołtysa jako pierwszy punkt kontaktu w trudnej sytuacji. Z doświadczeń wynika, że sołtys jest też organizatorem pierwszych działań zapobiegających skutkom klęsk żywiołowych, czy niesieniu pomocy. Mimo, że prawo ustawowe nie daje mu w tym zakresie zbyt wielu formalnych uprawnień, warto zadbać o wpisanie odpowiednich uprawnień do statutu sołectwa, pamiętając jednak, że jego postanowienia muszą pozostawać zgodne z obowiązującymi przepisami ustawowymi i nie mogą wykraczać poza przyznane przez nie kompetencje. Dlatego tak istotna jest dobra, codzienna współpraca sołtysa z gminą i wojewodą – to właśnie ona realnie decyduje o tym, jak szybko i skutecznie uda się poradzić sobie z kryzysem.
NAJWAŻNIEJSZE DO ZAPAMIĘTANIA:
! Stan wojenny wprowadza Prezydent na wniosek rządu – gdy Polsce grozi napaść zbrojna z zewnątrz.
! Stan klęski żywiołowej wprowadza rząd na maksymalnie 30 dni – przy katastrofach naturalnych (np. powodzi).
! Stan wyjątkowy wprowadza Prezydent na wniosek rządu na max. 90 dni – gdy zagrożony jest porządek publiczny lub ustrój państwa.
! Sołtys nie ma własnych, specjalnych uprawnień w stanach nadzwyczajnych – jego rola to głównie wykonywanie poleceń innych organów (wójta, starosty, wojewody).
***
Autorzy: aplikant adwokacki Robert Lisiewicz, Marcin Zieliński, Fundacja Wolne Sądy.
Artykuł został przygotowany w ramach programu „Sołectwo na nowe czasy”, który realizowany jest przez Fundację Wspomagania Wsi i współfinansowany przez Polsko-Amerykańską Fundację Wolności w ramach programu „Wspieramy Organizacje Pozarządowe”.
