Czym jest informacja publiczna?
Informacja publiczna to każda informacja dotycząca spraw publicznych. Zgodnie z ustawą z 6 września 2001 r., co do zasady każdy ma prawo taką informację otrzymać.
Są jednak sytuacje, w których dostęp do informacji można ograniczyć, na przykład, gdy chodzi o:
- prywatność jakiejś osoby,
- tajemnicę firmy,
- sprawy związane z przymusową restrukturyzacją,
- informacje niejawne lub inne tajemnice chronione prawem.
Dlaczego to prawo jest ważne dla mieszkańców sołectwa?
Prawo do informacji publicznej to jedno z podstawowych praw obywatela w demokratycznym państwie. Jest tak ważne, że zapisano je w Konstytucji (art. 61): obywatel ma prawo wiedzieć, co robią władze publiczne i osoby pełniące funkcje publiczne.
To prawo ma jednak znaczenie większe niż tylko formalne. Jak podaje strona rządowa: jawność życia publicznego pozwala kontrolować urzędników i sprawdzać, czy ich decyzje mają sens. Buduje to zaufanie do władzy i zachęca ludzi do większego zaangażowania w sprawy lokalne.
To szczególnie ważne na poziomie sołectwa. Na wsi ludzie znają się lepiej, a decyzje sołtysa, rady sołeckiej, rady gminy, czy wójta bezpośrednio wpływają na codzienne życie mieszkańców. Dostęp do informacji publicznej pozwala mieszkańcom sprawdzać, jak zarządza się ich sprawami, ograniczać ryzyko nadużyć i budować wspólną odpowiedzialność za sołectwo i wspólnotę gminną.
W efekcie prawo do informacji publicznej nie tylko pozwala kontrolować władzę, ale też zachęca ludzi do działania i wzmacnia zaufanie społeczne.
Podstawa prawna: Konstytucja RP, art. 61
Kto musi udostępniać informację publiczną?
Do udzielania informacji publicznej zobowiązane są m.in.: organy władzy publicznej, samorządy gospodarcze i zawodowe, a także inne podmioty, które wykonują zadania publiczne lub zarządzają majątkiem publicznym.
Podstawa prawna: Ustawa o dostępie do informacji publicznej, art. 1-4
Kto może wnioskować o informację publiczną?
Może to zrobić każdy mieszkaniec sołectwa, ale też ktoś z zewnątrz – na przykład dziennikarz, aktywista czy mieszkaniec sąsiedniej wsi.
Warto znać pojęcie informacji przetworzonej. To informacja, której urząd nie ma „od ręki” w dniu złożenia wniosku – trzeba ją najpierw przygotować, czyli np. przeanalizować, zestawić lub obliczyć na podstawie innych danych. Ustawa nie definiuje tego pojęcia wprost, dlatego jego znaczenie wynika z orzeczeń sądów.
Zgodnie z tym, jak sądy administracyjne rozumieją to pojęcie, informacja przetworzona to taka, która w momencie złożenia wniosku jeszcze nie istnieje w gotowej formie – urząd musi ją dopiero wytworzyć na podstawie posiadanych danych.
Problem jest taki, że ustawa pozwala uzyskać informację przetworzoną tylko wtedy, gdy jest to „szczególnie istotne dla interesu społecznego”. W praktyce ten warunek bywa interpretowany bardzo ostro, co utrudnia dostęp do takich informacji.
Czy sołtys również może wnioskować o uzyskanie informacji publicznej?
Sołtys ma prawo do informacji publicznej na takich samych zasadach jak każdy inny obywatel – nie ma tu żadnych dodatkowych uprawnień. Może natomiast wykorzystywać to prawo, żeby lepiej zarządzać sołectwem, np. zdobywać informacje potrzebne do podejmowania decyzji. Wniosek o informację publiczną to więc realne narzędzie, z którego sołtys może skorzystać, żeby uzyskać od urzędu gminy dane potrzebne mu do pracy – na takich samych zasadach, jak każdy inny obywatel.
Podstawa prawna: Ustawa o dostępie do informacji publicznej, art. 3
Jak uzyskać dostęp do informacji publicznej?
Wiele informacji publicznych znajdziesz po prostu w Biuletynie Informacji Publicznej (BIP). Czasem są też wywieszane w miejscach publicznych albo dostępne na specjalnych urządzeniach.
Jeśli jakiejś informacji nie ma w BIP, można złożyć wniosek.
Urząd musi odpowiedzieć bez zbędnej zwłoki, najpóźniej w ciągu 14 dni od złożenia wniosku.
Wniosek można złożyć na gotowym formularzu (dostępnym np. na stronach rządowych) – trzeba go skierować do urzędu, który ma te dane. Pomocna strona: https://www.gov.pl/web/gov/uzyskaj-informacje-publiczna.
Jeśli urząd nie zdąży w 14 dni, musi w tym czasie poinformować, dlaczego jest opóźnienie i podać nowy termin. Jeśli urząd odmówi udostępnienia informacji, robi to w formie decyzji, od której można się odwołać – organ wyższego stopnia ma na to również 14 dni.
Podstawa prawna: Ustawa o dostępie do informacji publicznej, art. 10, 11, 13, 16
Czy sołtys musi udzielać informacji publicznej?
Sołtys, jako osoba pełniąca tę funkcję, nie ma osobowości prawnej. Dlatego nie jest jasne, czy ma obowiązek udzielać informacji publicznej. Zgodnie z tym, jak to widzą sądy administracyjne – nie ma takiego obowiązku. Zgodnie z ugruntowaną linią orzeczniczą, sołtys nie jest podmiotem zobowiązanym do udostępniania informacji publicznej.
Jeśli więc ktoś chce uzyskać informacje o sołectwie, powinien skierować wniosek prosto do urzędu gminy lub miasta, do którego to sołectwo należy. Ten sposób może wykorzystać także sam sołtys – jeśli potrzebuje jakichś informacji od gminy, może po prostu złożyć wniosek o informację publiczną, tak jak każdy inny obywatel.
Urząd musi udzielić informacji na przykład o:
- wysokości środków z funduszu sołeckiego,
- dokładnych wydatkach sołectwa,
- protokołach z zebrań wiejskich,
- tym, jak wydawane są pieniądze z budżetu gminy przeznaczone na dane sołectwo.
Podstawa prawna: Ustawa o dostępie do informacji publicznej, art. 1, 4, 6
Czy informacje o sołtysie i jego działaniach są informacją publiczną?
Sołtys – zgodnie z ustawą o samorządzie gminnym – korzysta z takiej samej ochrony prawnej jak funkcjonariusz publiczny. Potwierdzają to też sądy administracyjne: traktują sołtysa jako funkcjonariusza publicznego, bo działa jako organ wykonawczy sołectwa. Skoro każda informacja o sprawach publicznych jest jawna, to dane o działaniach sołtysa jako organu też podlegają udostępnieniu.
Imię i nazwisko sołtysa oraz data, kiedy został wybrany – to informacja publiczna. Wynika to z tego, że ochrona prywatności nie obejmuje osób pełniących funkcje publiczne – w zakresie tego, co robią w ramach tej funkcji. Dotyczy to też sołtysa.
Jest jednak granica: wszystko, co nie ma związku z pełnieniem funkcji sołtysa, to jego prywatna sprawa i jest chronione. Dlatego, w przeciwieństwie do wójta, burmistrza czy radnych – sołtys nie musi składać oświadczenia majątkowego.
Podstawa prawna: Ustawa o samorządzie gminnym, art. 36 ust. 3; Ustawa o dostępie do informacji publicznej, art. 5
NAJWAŻNIEJSZE DO ZAPAMIĘTANIA:
! Informacją publiczną jest każda informacja o sprawach publicznych.
! Prawo do informacji publicznej to jedno z podstawowych praw obywatela – ma nawet rangę konstytucyjną.
! Każdy mieszkaniec sołectwa może wnioskować o informację publiczną.
! Sołtys nie musi udzielać informacji publicznej.
! Dane o działaniach sołtysa jako organu muszą być udostępniane.
! Sołtys może użyć wniosku o informację publiczną, żeby uzyskać od gminy dane potrzebne do zarządzania sołectwem.
***
Autorzy: aplikant adwokacki Robert Lisiewicz, Marcin Zieliński, Fundacja Wolne Sądy.
Artykuł został przygotowany w ramach programu „Sołectwo na nowe czasy”, który realizowany jest przez Fundację Wspomagania Wsi i współfinansowany przez Polsko-Amerykańską Fundację Wolności w ramach programu „Wspieramy Organizacje Pozarządowe”.
