Zbiórka publiczna polega na zbieraniu ofiar w gotówce lub w naturze (dary rzeczowe) w ogólnodostępnym miejscu publicznym (np. ulica, plac, park) na cel pozostający w sferze zadań publicznych. Takich kategorii celów jest obecnie 40 i należą do nich m.in. działalność charytatywna, tworzenie warunków do zaspokajania potrzeb mieszkańców wspólnoty samorządowej, działalność na rzecz integracji cudzoziemców, działalność na rzecz osób w wieku emerytalnym, działalność na rzecz dzieci i młodzieży, wspieranie i upowszechnianie kultury fizycznej, ekologii i ochrony zwierząt czy upowszechnianie wolności i praw człowieka.
Głównym powodem uregulowania zbiórek publicznych przepisami prawa jest zapewnienie możliwości odnotowania przepływu pieniędzy. Dlatego też przepisy nie dotyczą zbiórek internetowych, wpłat trafiających na rachunki bankowe (w tym za pomocą terminala płatniczego), ani wpłat za pośrednictwem SMS-ów, ponieważ są one identyfikowane w systemach elektronicznych.
Co nie jest zbiórką publiczną?
Zbiórką publiczną nie są również:
- zbiórki na cele religijne odbywające się w obrębie terenów kościelnych,
- loterie pieniężne i fantowe,
- zbiórki wśród grona osób znajomych osoby przeprowadzającej zbiórkę (np. akcja zaplanowana w gronie znajomych na pomoc dla schroniska),
- zbiórki wśród młodzieży szkolnej na terenach szkolnych (o ile władze szkolne na to pozwoliły),
- zbiórki koleżeńskie w zakładach pracy lub urzędach publicznych (o ile kierownik urzędu na to pozwolił).
Podstawa prawna: art. 1 ustawy z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych
Czy sołtys może być organizatorem zbiórki publicznej?
Sołectwo nie jest uprawnione do prowadzenia zbiórki publicznej. Sołtys nie może być jej organizatorem ani jako osoba prywatna, ani w imieniu sołectwa. Zbiórkę publiczną może prowadzić m.in. organizacja pozarządowa (stowarzyszenie lub fundacja), klub sportowy działający w formie spółki i bez celu osiągnięcia zysku, a także komitet społeczny powołany wyłącznie na cele zbiórki (składający się z co najmniej trzech osób fizycznych, spełniających dodatkowe warunki).
Podstawa prawna: art. 3 ustawy z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych
W jaki sposób można założyć komitet społeczny?
Aby założyć komitet społeczny, niezbędna jest obecność co najmniej 3 osób jako założycieli. W zgłoszeniu należy wskazać:
- cel, w jakim komitet zostaje powołany,
- imiona i nazwiska członków komitetu, ich adresy zamieszkania oraz numery PESEL (lub serię i numer dokumentu tożsamości w przypadku braku numeru PESEL),
- adres do korespondencji,
- oświadczenia o niekaralności za przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów, mieniu, obrotowi gospodarczemu, obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi lub za przestępstwo skarbowe,
- osobę uprawnioną do reprezentowania komitetu,
- akt założycielski komitetu.
Należy mieć na uwadze, że komitet tworzą konkretni ludzie, a nie sołectwo jako instytucja.
Podstawa prawna: art. 4 ustawy z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych
Zbiórka publiczna w trakcie wydarzeń wiejskich
Zbiórka może być przeprowadzana zarówno pod gołym niebem, jak i w lokalach publicznych oraz prywatnych. Każda osoba prowadząca zbiórkę publiczną jest zobowiązana do posiadania przy sobie dokumentu potwierdzającego tożsamość oraz legitymacji uprawniającej do prowadzenia zbiórki, wydanej przez instytucję ją organizującą.
Zbiórka może być prowadzona m.in. w formie zamkniętych puszek, skrzynek lub worków, a także poprzez sprzedaż przedmiotów, co sprzyja jej organizowaniu w trakcie wydarzeń publicznych. Należy pamiętać, że puszki, skrzynki lub worki mogą pełnić swoją funkcję tylko wtedy, gdy posiadają otwór przeznaczony do wrzucania pieniędzy oraz są skonstruowane w taki sposób, aby bez ich otwarcia niemożliwe było wyjęcie znajdujących się w nich środków.
Przedmioty sprzedawane podczas zbiórki powinny być wyraźnie oznaczone nazwą instytucji prowadzącej zbiórkę oraz ceną, w sposób pozwalający odróżnić je od innych przedmiotów znajdujących się w obrocie.
Podstawa prawna: Art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych
Jak zgłosić zbiórkę publiczną?
Aby prowadzić zbiórkę publiczną, należy ją najpierw zgłosić. Do zgłoszenia zbiórki konieczne jest podanie:
- celu zbiórki,
- danych organizatora zbiórki,
- danych osoby uprawnionej do reprezentowania organizatora,
- sposobu prowadzenia zbiórki publicznej,
- terminu rozpoczęcia i zakończenia zbiórki publicznej,
- miejsca prowadzenia zbiórki publicznej,
- przewidywanych kosztów niezbędnych do zorganizowania i przeprowadzenia zbiórki, które zostaną pokryte z zebranych ofiar.
W przypadku, gdy organizator zbiórki jest reprezentowany przez pełnomocnika, do zgłoszenia należy dołączyć również oryginał lub kopię pełnomocnictwa.
Podstawa prawna: art. 9 ustawy z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych
Gdzie zgłosić zamiar organizacji zbiórki publicznej?
Zgłoszenia można dokonać elektronicznie poprzez stronę https://zbiorki.gov.pl/zbiorki/index. Wymaga to posiadania profilu zaufanego lub podpisu elektronicznego. Jest to wygodniejsza forma zgłoszenia, zapewniająca sprawniejszą obsługę przez Ministerstwo.
Alternatywą jest złożenie wniosku w formie papierowej i wysłanie go pocztą do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji na adres: ul. Stefana Batorego 5, 02-591 Warszawa. Formularz można pobrać ze strony https://www.gov.pl/web/mswia/zglos-zbiorke-publiczna.
Uwaga: Ministerstwo informuje o orientacyjnym czasie weryfikacji wynoszącym 3 dni robocze dla zgłoszeń elektronicznych i 7 dni roboczych dla zgłoszeń papierowych. Terminy te mają charakter praktyczny i nie wynikają bezpośrednio z przepisów ustawy.
Należy pamiętać, że organizowanie zbiórki publicznej bez wymaganego zgłoszenia stanowi wykroczenie zgodnie z art. 56 Kodeksu wykroczeń. Grozi za to grzywna do 5000 zł. W przypadku przeprowadzenia zbiórki bez zgłoszenia orzeka się obligatoryjny przepadek zebranych przedmiotów (w tym pieniędzy). Jeśli zbiórka była prowadzona niezgodnie ze zgłoszeniem, sąd może (fakultatywnie) orzec przepadek zebranych przedmiotów.
Sprawozdanie po zbiórce
Po przeprowadzeniu zbiórki organizator jest zobowiązany złożyć do ministra właściwego do spraw administracji publicznej dwa sprawozdania: z przeprowadzenia zbiórki (z podaniem wartości i rodzaju zebranych środków) oraz ze sposobu ich rozdysponowania. Termin na składanie sprawozdań różni się w zależności od okresu trwania zbiórki. Sprawozdania są następnie publikowane i ogólnodostępne na Portalu Zbiórek Publicznych
Warto mieć świadomość, że część informacji o zbiórce jest ogólnodostępna, m.in. imiona i nazwiska członków komitetu społecznego, cel zbiórki, jej opis, sposób i miejsce przeprowadzenia.
LOTERIE FANTOWE
Loteria fantowa – co to jest?
Loterie fantowe polegają na nabyciu losu lub innego dowodu udziału w grze, za który osobom wylosowanym oferuje się wygrane rzeczowe (fanty). Dochód z loterii przeznaczany jest w całości na ustalone cele społecznie użyteczne, w szczególności dobroczynne. W loterii mogą brać udział także osoby niepełnoletnie.
Podstawa prawna: art. 2 ust. 1 pkt 9 ustawy o grach hazardowych
Czy sołtys może zorganizować loterię fantową?
Sołectwo nie może samodzielnie urządzać loterii. Loterię mogą organizować osoby fizyczne, osoby prawne lub jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej – co oznacza, że po spełnieniu określonych warunków może to być m.in. przedsiębiorca, stowarzyszenie, szkoła, klub sportowy, a także sołtys jako osoba fizyczna, nie jednak jako osoba pełniąca funkcję publiczną w ramach sołectwa.
W praktyce organizacja loterii wiąże się z licznymi obowiązkami formalnymi (regulamin, przeszkolenie osób prowadzących grę, sprawozdawczość), dlatego warto skorzystać z pośrednictwa podmiotów doświadczonych w organizacji tego typu wydarzeń, np. Ochotniczej Straży Pożarnej lub lokalnego stowarzyszenia.
Podstawa prawna: art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych
Jak zorganizować loterię fantową na wydarzeniu wiejskim?
Ustawa o grach hazardowych wyróżnia trzy kategorie loterii fantowych w zależności od wartości puli wygranych i statusu organizatora:
- Mała loteria (zgłoszenie – każdy podmiot)
Jeżeli łączna wartość puli wygranych nie przekracza kwoty bazowej (na dzień 8 czerwca 2026 r. wynosi ona 8 918,94 zł), wystarczy dokonać zgłoszenia do naczelnika urzędu celno-skarbowego. Zgłoszenia należy dokonać nie później niż 30 dni przed planowanym rozpoczęciem loterii. Z tej ścieżki mogą skorzystać osoby fizyczne, osoby prawne i jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej.
- Średnia loteria (zgłoszenie – wyłącznie organizacja pożytku publicznego)
Jeżeli wartość puli wygranych jest wyższa od kwoty bazowej, ale nie przekracza jej piętnastokrotności, zgłoszenie (zamiast zezwolenia) jest wystarczające – jednak wyłącznie dla organizacji pożytku publicznego. Łączna wartość puli wygranych organizowanych przez OPP w trybie zgłoszeniowym nie może przekroczyć w ciągu roku trzydziestokrotności kwoty bazowej.
- Duża loteria (zezwolenie)
W każdym innym przypadku (w szczególności, gdy wartość puli przekracza kwotę bazową, a organizatorem nie jest OPP) konieczne jest uzyskanie zezwolenia administracji skarbowej. Aby uzyskać zezwolenie, należy również uiścić opłatę na rachunek właściwego urzędu. Zgodnie z ustawą opłata wynosi:
- 100% kwoty bazowej – jeżeli loteria odbywa się na terenie więcej niż jednego województwa,
- 50% kwoty bazowej – jeżeli loteria odbywa się na terenie jednego województwa.
Szczegółowe informacje na temat zgłoszeń i zezwoleń znajdują się na stronie rządowej: https://www.biznes.gov.pl/pl/portal/ou1097
Niezależnie od kategorii loterii, organizator jest zobowiązany pamiętać, że:
- cały dochód z loterii fantowej musi zostać przeznaczony na realizację celów społecznie użytecznych, określonych w regulaminie gry,
- ogólna wartość wygranych nie może być niższa niż 30% łącznej ceny przeznaczonych do sprzedaży losów lub innych dowodów udziału w grze,
- podmiot urządzający loterię jest zobowiązany – w terminie 30 dni od zakończenia gry – przedstawić organowi, który udzielił zezwolenia (lub przyjął zgłoszenie), szczegółową informację o realizacji obowiązku przeznaczenia dochodu na cel społecznie użyteczny.
Podstawa prawna: art. 7 ust. 1, 1a, 1b; Art. 16 ust. 1, 2; Art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych
NAJWAŻNIEJSZE DO ZAPAMIĘTANIA
ZBIÓRKI PUBLICZNE
– ! Sołectwo NIE może prowadzić zbiórki publicznej – ani sołtys prywatnie, ani sołectwo jako instytucja; trzeba założyć komitet społeczny (min. 3 osoby) lub skorzystać z NGO.
– ! Zbiórkę TRZEBA zgłosić przed jej przeprowadzeniem na zbiorki.gov.pl – brak zgłoszenia to wykroczenie: grzywna do 5 000 zł i obligatoryjny przepadek wszystkich zebranych środków.
– ! Zbiórka przez internet, terminal czy SMS to NIE jest zbiórka publiczna – nie wymaga zgłoszenia.
– ! Po zbiórce obowiązkowo dwa sprawozdania do ministra: z przebiegu i z rozdysponowania środków – są jawne i publikowane.
LOTERIE FANTOWE
– ! Sołectwo NIE może urządzać loterii, ale sołtys jako osoba fizyczna już TAK – podobnie jak stowarzyszenie, szkoła czy OSP.
– ! Mała loteria (pula do ~8 919 zł): tylko zgłoszenie do urzędu celno-skarbowego, min. 30 dni przed startem. Większa pula = zezwolenie (chyba że organizatorem jest OPP).
– ! Cały dochód z loterii musi trafić na cel społecznie użyteczny z regulaminu – bez wyjątków.
– ! W ciągu 30 dni od zakończenia loterii obowiązkowe sprawozdanie z realizacji celu do organu, który przyjął zgłoszenie lub udzielił zezwolenia.
Autorzy: aplikant adwokacki Robert Lisiewicz, Marcin Zieliński, Fundacja Wolne Sądy.
Artykuł został przygotowany w ramach programu „Sołectwo na nowe czasy”, który realizowany jest przez Fundację Wspomagania Wsi i współfinansowany przez Polsko-Amerykańską Fundację Wolności w ramach programu „Wspieramy Organizacje Pozarządowe”.
