Jeże to nasi mali sprzymierzeńcy. W ogrodach i parkach pomagają ograniczać liczebność wielu bezkręgowców, np. inwazyjnych gatunków ślimaków, dzięki czemu regulują ekosystem. Nie są wrogo nastawione do ludzi, preferują samotne przechadzki w świetle księżyca, doceniają ciche, niekoszone przestrzenie i zakamarki pełne liści. Marzec i kwiecień to miesiące, kiedy jeże wybudzają się ze snu zimowego.
W Polsce żyją dwa gatunki jeży: europejski i wschodni. Jeż wschodni jest często opisywany jako występujący w całym kraju, a jeż europejski jako gatunek występujący głównie na zachodzie. Granice zasięgu obu gatunków przebiegającą m.in. przez Śląsk–Lubuskie–Pomorze Szczecińskie. W miejscach styku ich zasięgów te dwa gatunki mogą się na siebie nakładać. Odróżnić je można po umaszczeniu. W terenie, często wskazuje się na kolor spodu ciała – jeż wschodni zwykle jest jaśniejszy, a europejski bardziej brązowy. Jest to cecha orientacyjna — w strefie kontaktu pewność daje dopiero dokładniejsza identyfikacja i badania genetyczne. Dalsza część artykułu dotyczy jeża europejskiego – Erinaceus europaeus.
Pożywienie jeża
Jeże europejskie, zwane również jeżami zachodnimi zamieszkują często nasze najbliższe sąsiedztwo – parki, lasy, ogrody, zarośnięte trawniki, tereny rolnicze, obrzeża miast – czyli wszędzie tam, gdzie możliwy jest dostęp do odpowiedniego dla nich pokarmu. Jeż pełni w przyrodzie rolę regulującą ekosystem, wspomaga stabilność biologiczną siedlisk.
Jeże są głównie owadożerne. Ich dieta składa się z bezkręgowców: mięczaków, owadów i dżdżownic. Są naszym sprzymierzeńcem w walce ze ślimakami, które są często utrapieniem dla posiadaczy ogrodów. Podstawę diety stanowią chrząszcze, mrówki, gąsienice, stonogi, zarówno w postaci dorosłej, jak i poczwarki i larwy. Okazjonalnie, jeż może pożywić się jaszczurkami, wężami, żabami a nawet małymi gryzoniami, jajami i pisklętami. Można powiedzieć, że jeże żywią się tym, co w danym momencie jest dla nich dostępne w najbliższym otoczeniu. Mogą czasem żywić się również padliną i owocami.
Naturalni wrogowie jeży
Jeże prowadzą nocny tryb życia. Osłona nocy daje im bezpieczeństwo przed częścią drapieżników i ludzką aktywnością. Naturalnym wrogiem tych małych ssaków są lisy, kuny, borsuki, tchórze, ptaki drapieżne oraz zwierzęta domowe takie jak psy i koty. Psy i koty są dla jeży źródłem ogromnego stresu oraz ryzyka poważnych obrażeń. Ataki ze strony psów stanowią istotną przyczynę ich śmiertelności. Ze względu na nocną aktywność tych ssaków, odpowiedzialna opieka nad pupilami, w tym wyprowadzanie psów na smyczy, jest niezbędna dla zapewnienia jeżom bezpieczeństwa.
Do mechanizmów obronnych jeży zalicza się zwijanie w kulkę, co możliwe jest dzięki mocnemu mięśniowi okrężnemu. W razie potrzeby jeż może ustawić kolce pionowo, aby utrudnić dostęp do miękkich części ciała drapieżnikowi, zdarza się, że wyczuwając zagrożenie zwinięty w kulkę jeż może trząść się lub nawet podskakiwać, aby odstraszyć napastnika. Jeże potrafią być zaskakująco głośne — ale zwykle nie dlatego, że „tupią”. Najczęściej słyszy się szelest liści i trawy oraz ciche postukiwanie łapek o twardsze podłoże podczas nocnych wędrówek. Tym dźwiękom mogą towarzyszyć również inne odgłosy takie jak mlaskanie, syczenie, fukanie i chrząkanie. Spokojnie, z Twoim małym sąsiadem wszystko w porządku, są to naturalne odgłosy często związane z pobudzeniem lub ostrzeganiem.
Niezwykłe zmysły jeża
Najlepiej rozwiniętym zmysłem jeża jest słuch. Potrafi on usłyszeć dżdżownice – swój przysmak, pod warstwą ziemi. Jeż słyszy zakres dźwięków co najmniej od 4 do 85 kHz, co oznacza, że słyszy również ultradźwięki. Z tego powodu powstają badania nad rozwiązaniami ultradźwiękowych sygnałów, które mogłyby ostrzegać jeże przed ruchliwymi drogami, co mogłoby zmniejszyć ilość kolizji (więcej na ten temat znajdziecie w dalszej części artykułu). Jeże mają bardzo dobrze rozwinięty zmysł węchu, który ułatwia odnajdywanie pożywienia, identyfikację innych przedstawicieli tego samego gatunku oraz pomaga unikać zagrożeń ze strony drapieżników. Oczy jeża przystosowane są do widzenia w nocy, jednak nie jest to zmysł, na którym polega w pierwszej kolejności.
Zimowa hibernacja jeży
Waga dorosłych jeży waha się między 400 a 1900 gramów, górna granica wynika z procesu hibernacji, który przechodzą zimą. Aby go przetrwać budują zapasy tkanki tłuszczowej. W sen zimowy jeże mogą zapadać już w październiku lub listopadzie, kiedy temperatura spada poniżej 10 stopni Celsjusza, a wybudzają się w marcu lub kwietniu, kiedy temperatura wzrasta powyżej 15 stopni. Wahania temperatury na początku roku, mogą sprawić, że jeż wybudza się przed nadejściem wiosny, co przy ponownych przymrozkach może wymagać interwencji człowieka. Jeśli jeż jest aktywny przy mrozie lub na śniegu, jest ranny albo wyraźnie osłabiony — najlepiej skontaktować się z ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt.
Jeże przesypiają zimę w naturalnych kryjówkach, np. żywopłotach lub zaroślach, budują również gniazda z liści i ściółki, ale mogą korzystać także z nor, dziupli, stert liści lub przydomowych kompostowników. Jeśli chcesz wspierać lokalne jeże, zostaw zgrabione liście i gałęzie w cichym i spokojnym miejscu ogrodu lub zbuduj dla jeży specjalny domek wypełniony sianem lub słomą.
Rozród
Wiosną osłabione po zimowej hibernacji intensywnie poszukują źródła pożywienia, aby nadrobić utracone kalorie. Wiosna i lato są również czasem rozrodu. Jeże większość swojego życia spędzają samotnie, nie łącząc się w stada lub rodziny. Konflikty pojawiają się jedynie w czasie godów, kiedy samce konkurują o względy swojej wybranki. Para łączy się jedynie na potrzeby spłodzenia potomstwa. Ciekawostką jest to, że samica może wydać na świat miot zapłodniony przez różnych ojców. Nie jest to regułą, a możliwością i zwiększa różnorodność genetyczną gatunku.
Ciąża trwa od 31 do 35 dni, w jednym miocie rodzi się zazwyczaj od 2 do 6 młodych. Po narodzinach jeże ważą od 8 do 25 gramów, są głuche i ślepe. Mają małe, białe kolce ukryte pod skórą, które z upływem czasu ciemnieją i wychodzą na zewnątrz tworząc „pancerz”. Małe jeże żywią się mlekiem matki. Warto pamiętać, że mleko krowie jest dla jeży szkodliwe, może powodować biegunki i odwodnienie, nie należy dokarmiać nim młodych i dorosłych zwierząt. Do września samice opiekują się młodymi, które nabierają masy i usamodzielniają się. Po usamodzielnieniu się podejmują próby wędrówek, jednak często zostają w okolicach macierzystego gniazda do pierwszej zimy. Dojrzałość płciową jeże osiągają w drugim roku życia, po pierwszej hibernacji. Wtedy też decydują się na opuszczenie rodzinnego gniazda.
Obszar aktywności
Jeże nie migrują i poruszają się po niewielkich terytoriach. Samice wykazują się większą ostrożnością. Pozostają w bezpiecznych siedliskach, ograniczając ryzyko podczas opieki nad młodymi. Średnia wielkość obszaru aktywności wynosi od kilku do kilkudziesięciu hektarów. Samce wykazują większą ruchliwość, która wzrasta w okresie godowym, co może prowadzić do kolizji na drogach, które często przecinają ich ścieżki. Niektóre osobniki odbywają wyprawy „badawcze” na kilkukilometrowe dystanse, co wspomaga przepływ genów między populacjami. Jeże budują gniazda, jednak poza sezonem zimowym nie pozostają w nich dłużej niż na 2 miesiące. Gniazda składają się zazwyczaj z dachówkowo ułożonych liści, ściółki, traw. Mieszczą się w osłoniętych miejscach, gdzie mogą bezpiecznie odpoczywać.
Jeż może być uznawany za organizm wskaźnikowy, który świadczy o stabilności ekosystemu. W związku z jego charakterystycznym bytowaniem – samotniczym trybem życia na niewielkich terytoriach – jego zmienne występowanie może być wykorzystywane do monitorowania zmian, jakie zachodzą w danym środowisku.
Człowiek i jeż
Największym zagrożeniem dla jeży pozostaje człowiek, który przekształca tereny, niszczy i ogranicza naturalne siedliska, nadmiernie kontrolując okoliczną zieleń. Pozostawienie starych liści jest dobre dla całego ekosystemu, poprawia jakość gleb, służy jako miejsce hibernacji dla owadów i małych ssaków. Pamiętajmy, że liście i gałęzie są biodegradowalne. Stworzenie dzikiego zakątka, który nie będzie koszony, da naturalne schronienie i zapewni bezpieczeństwo nie tylko jeżom. Aby wesprzeć lokalną faunę można zapewnić w swoim ogrodzie również dostęp do wody, może być to odpowiednio skonstruowany zbiornik retencyjny, oczko wodne, czy ogród deszczowy. Może być to także zwykła miska z wodą. Jest to szczególnie ważne zwłaszcza w upalne lato.
Rolnictwo i jego wpływ na populację jeży
Współczesne rolnictwo również odciska piętno na jakości życia jeży. Przekształcanie i upraszczanie krajobrazu, monokultury, uprzemysłowienie uprawy i utrata bioróżnorodności wpływają na zubożenie bazy pokarmowej i kurczenie się menu tych małych ssaków.
Nie bez znaczenia pozostaje również wykorzystanie środków ochrony roślin. Aby wspierać naszych kolczastych przyjaciół należy zrezygnować z insektycydów, pestycydów, trutek i chemii ogrodowej. Przed przystąpieniem do koszenia można sprawdzić, czy w zaroślach nie chowa się żaden lokator, należy powstrzymać się również od wypalania traw. W celu ułatwienia przemieszczania się jeży, przy projektowaniu ogrodzenia można uwzględnić otwory umożliwiające dorosłemu jeżowi opuszczanie terenu naszej posesji bez obrażeń, wystarczy 15 x 15 centymetrów.
Ruch drogowy i jego wpływ na populację jeży
Bardzo znaczącym zagrożeniem dla jeży jest ruch samochodowy. Pod kołami każdego roku ginie kilkadziesiąt tysięcy jeży. Fundacja PRIMUM szacuje, że może być to nawet 40 tysięcy. Brakuje pełnych statystyk, informujących o liczbie kolizji.
Co możemy zrobić w celu zmniejszenia śmiertelności jeży na drogach? W strefach występowania jeży można zamieszczać odpowiednie znaki drogowe informujące o przechodzących jeżach oraz ograniczenia prędkości. Uspokojenie ruchu można uzyskać także przez montowanie progów zwalniających. Aktywność jeży w nocy utrudnia ich widoczność. W Wielkiej Brytanii sprawdziły się systemy z czujnikami, wykrywającymi ruch przy drodze, migająca czujka oznacza, że pieszy w postaci jeża zamierza wkroczyć na jezdnię. Dobrym rozwiązaniem może być odpowiednie ogrodzenie drogi i wybudowanie przejścia pod nią, ułatwi to bezkolizyjne przejścia. Hałas drogowy działa na jeże stresująco i odstraszająco, jednak celowe generowanie sygnałów dźwiękowych w celu zabezpieczenia jeży przed drogowymi kolizjami może doprowadzić do izolacji danej populacji, co może skutkować mniejszą zmiennością genetyczną i w efekcie słabszymi osobnikami. Podobną pułapką może być próba wyciszenia drogi, jeśli jeż przestanie kojarzyć drogę z niebezpieczeństwem, może to skutkować wzrostem śmiertelności.
Badacze rozważają wykorzystanie urządzeń emitujących ultradźwięki np. przy autach lub ciężkim sprzęcie drogowym lub rolniczym, aby odstraszać lokalne jeże od maszyn, które po wyłączeniu silnika przez jakiś czas utrzymują ciepło i kuszą pozornie bezpieczną kryjówką. Warto wspomnieć, że jest to przedmiot badań, a nie gotowe rekomendacje.
Ochrona jeża w Polsce
Oba gatunki jeży są objęte częściową ochroną gatunkową, na podstawie rozporządzenia zakazane jest zabijanie i chwytanie tych zwierząt. Jest również zakaz transportu, przetrzymywania i posiadania zwierząt w domu, z wyjątkiem sytuacji, gdy zwierzę wymaga pomocy. Zabronione jest również niszczenie siedlisk i schronień, w tym gniazd, a także działań utrudniających dostęp do nich. Prawo dopuszcza schwytanie jeża, jeśli ten wymaga interwencji weterynaryjnej, jest ranny lub osłabiony. W 2024 roku jeż europejski został wpisany do Czerwonej Listy IUCN jako gatunek bliski zagrożenia.
Jak pomóc osłabionemu lub rannemu jeżowi?
Odwodniony i osłabiony jeż traci swój obły kształt, łatwo wtedy poznać, że zwierzę potrzebuje zewnętrznego wsparcia. W takiej sytuacji warto zapewnić mu dostęp do wody i poczęstować mokrą karmą dla kotów lub psów. Można podawać również owady dostępne w sklepie zoologicznym. Jeśli spotkasz jeża wybudzonego przedwcześnie z hibernacji (np. w trakcie przymrozków), niezwłocznie skonsultuj się z ośrodkiem rehabilitacji zwierząt lub ekopatrolem. Podobnie jak przy widocznie rannym zwierzęciu, czas naszej reakcji jest bardzo ważny. Nie należy zaczepiać i przeszkadzać zdrowym jeżom. Jeśli spotkasz jeża w pobliżu lub na drodze, możesz przenieść go na bezpieczne pobocze lub zarośla. Aby nie uszkodzić jeża i swoich dłoni, można przy przenosinach wspomóc się ręcznikiem, bluzą lub kocem.
Ważne informacje o jeżach:
Wykaz ośrodków rehabilitacji zwierząt
Gniazda jeży. Jeż niedoceniany architekt i budowniczy
Słuch i anatomia ucha jeża europejskiego
Artykuł powstał w ramach projektu „Aktywni w sołectwach”
Projekt „Aktywni w sołectwach” korzysta z dotacji w wysokości 1 215 927 € od Islandii, Liechtensteinu i Norwegii w ramach Funduszu Społeczeństwa Obywatelskiego EOG finansowanego ze środków Funduszy EOG i Funduszy Norweskich. Celem projektu jest wzmocnienie społeczeństwa obywatelskiego oraz zwiększenie udziału obywateli w życiu publicznym na obszarach wiejskich w Polsce poprzez rozwijanie kompetencji, odporności i współpracy sołtysów oraz wiejskich organizacji społecznych. Projekt będzie trwał od maja 2026 do maja 2031 roku.
