Agroleśnictwo to świadome łączenie upraw drzew i krzewów z produkcją rolną i/lub hodowlą zwierząt na tym samym obszarze gruntów rolnych. Ten agro-leśny typ rolnictwa poprawia stan środowiska naturalnego, jest opłacalny i niezwykle potrzebny. To jeden z najskuteczniejszych sposobów ochrony rolnictwa w dobie zmian klimatycznych. Agroleśnictwo w UE jest wspierane w ramach Wspólnej Polityki Rolnej. Będzie wspomagane także w jej kolejnej edycji tj. 2028-34. I choć korzenie agroleśnictwa sięgają co najmniej średniowiecza, jest traktowane w Europie i na świecie jako jedna z najważniejszych innowacji w rolnictwie XXI wieku.
W agroleśnictwie chodzi o przemyślane zaplanowanie nasadzeń drzew i krzewów i zintegrowanie ich z uprawami jednorocznymi, wieloletnimi i/lub pastwiskami. Naśladuje naturę, zwłaszcza naturalne piętra lasu i jest najstarszą formą rolnictwa. Rolnicy prowadzący gospodarstwa agroleśne, uprawiają np. zboża, warzywa, zioła czy winorośle między rzędami drzew i krzewów. Agroleśnictwo to także pastwiska dla zwierząt gospodarskich prowadzone np. w sadach owocowych lub w zagajnikach. Zróżnicowany krajobraz rolniczy, który powstaje w agroleśnictwie jest bardziej stabilny i odporny na gwałtowne zmiany. Dostarcza także o wiele więcej usług ekosystemowych [1] – niż krajobraz uproszczony.
W wielu miejscach w Polsce pokutuje obiegowa opinia, że drzewa zabierają wodę i składniki pokarmowe uprawom. Jak udowadniają badania naukowe – jest zupełnie na odwrót.
Fot. W cieniu wierzby
Jakie mamy pożytki z drzew i krzewów w rolnictwie agroleśnym?
- Drzewa na polu przez swoje głębokie korzenie wydobywają składniki odżywcze do wyższych warstw gleby, skąd mogą je pobierać rośliny uprawne.
- Obniżają temperaturę upraw, a równocześnie utrzymują wilgotność na polu. Jedno drzewo potrafi uwolnić przez liście (proces transpiracji) nawet 300 litrów wody na dobę!
- Drzewa i krzewy dają cień, chroniąc uprawianą roślinność i zwierzęta przed nadmiernym nasłonecznieniem.
- Łagodzą susze i zapobiegają skutkom powodzi.
- Przeciwdziałają erozji wietrznej i wodnej gleby.
- Podtrzymują różnorodność gatunkową. Są siedliskiem życia dla wielu zwierząt, które są sprzymierzeńcami rolników (m.in. owady zapylające, czy ptaki polujące na myszy i nornice).
- Sprzyjają bioróżnorodności życia glebowego, co jest nieodłącznym warunkiem żyzności gleby.
- Drzewa pochłaniają ogromne ilości dwutlenku węgla, przyczyniając się do gromadzenia węgla w biomasie (sekwestracja) i ograniczenia ilości gazów cieplarnianych, podgrzewających Ziemię. Jedno drzewo potrafi wyprodukować 100 kg tlenu rocznie, co ma bezpośrednie przełożenie na łagodzenie suszy.
Połączenie drzew i krzewów z produkcją rolną ułatwia rolnikom pracę w warunkach zmieniającego się klimatu i łagodzi te zmiany. Dobrze wpływa na zasoby przyrodnicze (woda, gleba), z których korzysta rolnictwo i przynosi zwielokrotnione plony. Jednocześnie redukuje nadkłady związane z nawadnianiem, plewieniem i nawożeniem mineralnym. Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa (IUNG) w Puławach od lat prowadzi eksperymenty nad efektywnością agroleśnictwa, w tym oceną plonów, pochłaniania (sekwestracji) węgla i retencji wody. Wyniki tych badań wskazują na wzrost plonów o 10-30% w porównaniu z monokulturami, czyli uprawami jednego gatunku rośliny na tym samym polu przez wiele sezonów z rzędu.
Fot. Zakrzaczenia i zadrzewienia śródpolne, gospodarstwo ekologiczne Ewy i Petera Stratenwerth, Grzybów.
Agroleśnictwo zostało uznane przez ONZ za najważniejszą spośród 10 innowacji w rolnictwie. Jest bardzo popularne w Hiszpanii i Portugalii (wypas zwierząt wśród dębów), we Francji (krzewiaste żywopłoty z drzewami na pastwiskach), we Włoszech (uprawa alejowa topolowo-dębowa łączona z uprawami zbożowymi) i dynamicznie rozwija się w Niemczech. We Francji w latach 2015-25 powstało 50 000 ha nowych nasadzeń i 25 000 km żywopłotów, co przełożyło się na efekt ekonomiczny i środowiskowy. Francuskie agroleśnictwo nie tylko poprawiło plony z rolnictwa o 10–20%, ale także zwiększyło bioróżnorodność.
Fot. Urozmaicony nizinny krajobraz rolniczy okolic Turwi – Park Krajobrazowy – im.gen. D. Chłapowskiego, Fot. Krzysztof Kujawa.
W Polsce elementy agroleśnictwa były stosowane od dawna, choć nie były znane pod taką nazwą. Jeszcze do dziś w niektórych regionach kraju możemy spotkać drzewa owocowe na miedzach, zadrzewienia śródpolne, czy tradycję wypasu owiec na halach oraz redyk. Pionierem usystematyzowanego agroleśnictwa był generał Dezydery Chłapowski, który wprowadził pasy zadrzewień śródpolnych w swoim majątku w Turwi (Wielkopolska) w latach 20. XIX w. W okresie międzywojennym XX wieku (1920–1930) prowadzono masowe kampanie zakładania zadrzewień śródpolnych, by poprawić plony i krajobraz rolniczy.
Fot. Na zdjęciu etykiety z pudełek od zapałek z lat 60. produkowanych przez Zakłady Przemysłu Zapałczanego. Slogan „Zadrzewienia pomnażają plony” był częścią kampanii edukacyjno-propagandowej z czasów PRL, promującej zakładanie zadrzewień śródpolnych dla poprawy plonów rolnych.
W PRL, w latach 50.–70. promowano akcje zadrzewieniowe pod hasłem „Zadrzewienia pomnażają plony”. Termin agroleśnictwo zyskał w Polsce na znaczeniu po 2000 roku wraz z ideą zrównoważonego rolnictwa [2]. Agroleśnictwo należy zarówno do rolnictwa zrównoważonego, jak i regneratywnego [3].
Gospodarstwa agroleśne można zobaczyć u nas np. w północno-wschodniej części woj. lubelskiego – w Dolinie Zielawy i jej okolicach, w Małopolsce i w pojedynczych gospodarstwach demonstracyjnych.
W agroleśnictwie występuje kilka rodzajów systemów prowadzenia gospodarstwa, min.:
- Uprawa alejowa
Jest to taki system, w którym drzewa i/lub krzewy sadzone w rzędach (alejach) łączy się na tym samym areale z roślinami niskimi, czyli np. ziołami, zbożami lub warzywami. Obecność zadrzewień obniża temperaturę powietrza, równocześnie utrzymuje jego wilgotność. Ma to przełożenie na łagodzenie skutków suszy i zatrzymywanie wody w glebie. Ten system agroleśnictwa przynosi wyższe plony, odporność na szkodniki i łatwiejszą pracę w czasie suszy.
Zobacz broszurę edukacyjną o uprawach alejowych
- Sylwopastoralizm
To zintegrowana hodowla zwierząt wśród zadrzewień, inaczej mówiąc – wypas zwierząt na zadrzewionych pastwiskach. Daje zwierzętom osłonę przed słońcem, wiatrem a glebie zapewnia naturalne nawożenie. Przy doborze odpowiednich gatunków drzew stanowi dodatkową paszę dla zwierząt. Czasem w jednym gospodarstwie łączy się oba wyżej wymienione w system alejowo-sylwopastoralny. Znane są leśno-pastwiskowe hodowle drobiu, owiec, czy krów.
Zobacz broszurę: Francja – wypas w sadach jabłoniowych
- Ogrody leśne
Ogrody leśne, które nazywane są też ogrodami przydomowymi to uprawy mieszane, dostarczające żywność. W planie ogrodu naśladują piętra lasu oraz wzajemne oddziaływanie na siebie gatunków. Rośliny są w nich dobierane w taki sposób, aby korzystnie wpływały na siebie, zarówno w warstwie poziomej, jak i pionowej (odpowiednio rozmieszczone, odporne na zaciemnianie).
Zobacz broszurę: Jadalne ogrody leśne
- Produktywne żywopłoty
Owocujące krzewy lub drzewa wykorzystywane są jako linie wyznaczające kwatery na pastwiska czy działki rolne. Mogą to być np. jeżyny, bez czarny i inne krzewy.
- Pasy wiatrochłonne
Zapobiegają erozji wietrznej, wodnej, zwiększają pojemność wodną pola, chronią uprawy i inwentarz i przyczyniają się do wzrostu plonów na działkach do nich przylegających.
Zobacz broszurę: Żywopłoty i pasy przeciwwietrzne
Fot. Uprawa zbóż w zaciszu drzew.
- Zadrzewienia śródpolne, śródpastwiskowe, remizy
Remizy to śródpolne obszary na gruntach rolnych, pokryte drzewami, krzewami i inną roślinnością. Wzbogacają bioróżnorodność, poprawiają bilans wodny pola, korzystnie wpływają na plony. Mogą przyczyniać się do podniesienia jakości wód.
Fot. Pole uprawne tuż przy starym sadzie owocowym, okolice Słubic.
- Strefy buforowe
To pasy zieleni ze stałą roślinnością obok strumieni, rzek i jezior. Pełnią funkcję oczyszczające. Wspierają filtrowanie wód gruntowych i zabezpieczają przed nadmiernym parowaniem. Usuwają azot i fosfor podczas spływu powierzchniowego. Są siedliskiem dla zwierząt. Zacieniając ciek wodny ograniczają wzrost roślin w wodzie.
- Agrobioautostrady/Pasy ochronne
W rolnictwie są to wielogatunkowe pasy roślinności sadzone na obrzeżach pól uprawnych, połączone z innymi tworzą sieci pełniące rolę korytarzy ekologicznych. Służą ochronie biologicznej upraw, przyciągają zapylacze (pszczoły, trzmiele), inne pożyteczne owady i ptaki, które kontrolują liczbę szkodników upraw, ograniczając ich migrację do pól. Wspierają organizmy glebowe, zwłaszcza dżdżownice, zwiększają bioróżnorodność gleb. Stanowią bufor dla zanieczyszczeń chemicznych oraz poprawiają bioróżnorodność, zwiększając plony. W miastach nazywamy je łąkami kwietnymi.
Podsumowując, agroleśnictwo ma wiele zalet dla środowiska, klimatu i rolnika. Zwiększa wydajność fotosyntezy, pomaga w zatrzymywaniu węgla w glebie, korzystnie wpływa na retencję wody. Pozwala na lepsze wykorzystanie zasobów, zmniejsza straty składników pokarmowych z gruntów rolnych, zwiększa różnorodność biologiczną. Kształtuje mikroklimat, obniża temperaturę otoczenia. Zwiększa też dochód gospodarstwa rolnego. Dr Barbara Baj – Wójtowicz [4] prowadząca gospodarstwo agroleśne w Sosnówce w woj. lubelskim przedstawia wymierne zalety agroleśnictwa:
- zwiększa dochodowość z tej samej uprawy w systemie agroleśnym o średnio 90%;
- dochodowość gospodarstw agroleśnych wzrasta o 27% w porównaniu z uprawą konwencjonalną;
- stan środowiska naturalnego poprawia się o 22%;
- o 30% poprawia się stan krajobrazu rolniczego;
- zwiększa się różnorodność i możliwość wykorzystania produktów w gospodarstwie o 30%;
- średnio o 25% podnosi się jakość gleby, a w przypadku stosowania ściółkowania mulczem (np. korą czy zrębkami) nawet o 60%;
- agroleśnictwo zwiększa ilość żywności dostępnej na własne potrzeby gospodarstwa o 47%.
I na koniec, warto zaznaczyć, że agroleśnictwo – poprzez tworzenie urozmaiconego krajobrazu rolnego podnosi znacząco atrakcyjność turystyczną wsi.
Zachęcamy do obejrzenia filmu edukacyjnego, w którym rolnicy prowadzący swoje gospodarstwa w systemie agroleśnym przedstawiają jego zalety.
Obejrzyj film edukacyjny zrealizowany przez CDR w Brwinowie o tym, czym jest agroleśnictwo.
Przypisy:
[1] Każde gospodarstwo rolne korzysta z usług ekosystemowych, czyli usług zapewnianych przez środowisko naturalne, w tym „produktów” i procesów przyrodniczych. Dzieli się je na zaopatrzeniowe (np. surowce, żywność, woda, zasoby genetyczne, surowce lecznicze, energia z biomasy), regulacyjne (regulacja klimatu, kontrola przepływu wód i powodzi, oczyszczanie wód i gleby, zapylanie, kontrola erozji gleby, regulacja szkodników i chorób), podtrzymujące (obieg składników odżywczych, powstawanie gleby, fotosynteza i produkcja pierwotna, tworzenie siedlisk, utrzymanie różnorodności biologicznej) oraz kulturowe (np. tereny rekreacyjne). Ekosystem jest dynamicznym układem współistniejących gatunków wraz z ich środowiskiem życiowym w określonej strefie geograficznej.
[2] Rolnictwo zrównoważone to wszelkie działania ograniczające wpływ rolnictwa na środowisko, umożliwiające bardziej efektywne i przyjazne dla środowiska wykorzystanie zasobów, np. gleby, ziemi, wody, maszyn, środków ochrony roślin, nasion, nawozów czy energii, przy zachowaniu opłacalności produkcji rolniczej i jej akceptacji społecznej. Definicja Polskiego Stowarzyszenia Zrównoważonego Rolnictwa i Żywności.
[3] Rolnictwo regeneratywne to system praktyk rolniczych będących częścią zrównoważonego zarządzania gospodarstwem rolnym mający na celu odbudowę i poprawę zdrowia gleby, zwiększenie różnorodności biologicznej, optymalizację gospodarowania zasobami wodnymi, ograniczenie emisji gazów cieplarnianych i poprawę dobrostanu zwierząt przy jednoczesnym dążeniu do zapewnienia trwałej opłacalności produkcji rolnej. To droga do zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego i wsparcia odporności rolnictwa na sytuacje kryzysowe. To system produkcji żywności i biomateriałów wzmacniający rozwój społeczno-gospodarczy także poprzez działania na rzecz całego krajobrazu. Polska jako pierwsza w Europie wypracowała i uzgodniła międzysektorowo definicję rolnictwa regeneratywnego w ramach Społecznego Paktu na rzecz Rolnictwa i Produkcji Żywności pod kierunkiem prof. Zbigniewa Karaczuna ze Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. Przedstawiciele Społecznego Paktu dążą do certyfikacji rolnictwa regeneratywnego i włączenia go do Wspólnej Polityki Rolnej.
[4] dr Barbara Baj-Wójtowicz jest właścicielką gospodarstwa agroleśnego w Sosnówce i inicjatorką projektu badawczo-wdrożeniowego pn. Innowacyjny model produkcji, przetwórstwa i dystrybucji ziół w Dolinie Zielawy prowadzonego przez konsorcjum „Agroleśnictwo w Dolinie Zielawy” w składzie: ECO-FARM Sosnówka sp. zo.o.–Lider, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego oraz Barbara Baj Wójtowicz (Gospodarstwo Rolne).
Dodatkowe źródła informacji dla rolników:
Agroleśnictwo – wykład dr Barbary Baj-Wójtowicz
Agroleśnictwo – dywersyfikacja produkcji w gospodarstwie rolnym. Broszura informacyjna IUNiG 2017
Strona internetowa poświęcona agroleśnictwu
Agroleśnictwo (systemy rolno-leśne) Poradnik dla rolników i doradców rolnych. IUNiG 2021
Światowe Centrum Agroleśnictwa (World Agroforestry Centre, znane jako ICRAF)
https://www.cifor-icraf.org/about/about-icraf/.
Rolnictwo regeneratywne w rozmowie z M. Wójcikiem – naukaoklimacie.pl
Fot. Monika Mazurczak-Kaczmaryk
