W przestrzeni publicznej coraz częściej dyskutuje się nad pomysłami zakazu korzystania z social mediów dla dzieci do pewnego wieku. W tej dyskusji nierzadko brakuje głosu samej młodzieży, o ich doświadczeniach, opiniach i potrzebach.
Nowy raport z międzynarodowego projektu Erasmus+ oparty na badaniach w Polsce, na Litwie i Łotwie
W ramach projektu „Fakt czy Fikcja? Myślenie krytyczne i odporność cyfrowa u dzieci i młodzieży” przeprowadzono badania jakościowe oraz pilotażowe działania edukacyjne z udziałem młodzieży, rodziców i nauczycieli z trzech krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Projekt był realizowany w programie Erasmus+ przez partnerów z Polski, Litwy i Łotwy i koncentrował się na funkcjonowaniu młodych ludzi w świecie cyfrowym – ze szczególnym uwzględnieniem dezinformacji, ryzyk online oraz kompetencji krytycznego myślenia.
Kto wziął udział w badaniu?
Badania objęły 95 młodych osób w wieku od 12 do 19 lat, reprezentujących trzy grupy wiekowe: 12-14, 15-17 oraz 18-19 lat. Konsultacje prowadzono w Polsce, na Litwie i Łotwie, zarówno w środowiskach miejskich, jak i wiejskich. Uzupełnieniem perspektywy młodzieży były wywiady z 60 dorosłymi: 30 rodzicami i 30 nauczycielami, po 10 z każdego kraju, o zróżnicowanym doświadczeniu zawodowym i edukacyjnym.
Internet jako codzienność młodych ludzi
Dla badanej młodzieży internet jest stałym i naturalnym elementem codziennego życia. Najczęściej służy on rozrywce, utrzymywaniu relacji społecznych, rozwijaniu zainteresowań oraz nauce. Większość młodych ludzi deklaruje, że sprawdza wiarygodność informacji napotykanych w sieci, choć skala tych działań różni się między krajami. Weryfikację treści deklaruje około 90% młodzieży na Litwie oraz 67% badanych w Polsce i na Łotwie. Najczęściej polega ona na porównywaniu informacji z innymi źródłami, analizie komentarzy lub rozmowach z innymi użytkownikami internetu.
Cyfrowe ryzyka – perspektywa młodzieży i dorosłych
Badania pokazują wyraźne różnice międzypokoleniowe w ocenie zagrożeń cyfrowych. Dzieci i młodzież podchodzą do takich ryzyk jak cyberprzemoc, pornografia, dezinformacja czy szkodliwe treści z dużą dozą dystansu, uznając je za znacznie mniej zagrażające lub rzadziej spotykane niż sądzą dorośli. Żadne z analizowanych zagrożeń nie zostało przez młodych ludzi ocenione średnio powyżej 4 punktów w pięciostopniowej skali zagrożenia. Przykładowo, na Litwie cyberprzemoc uzyskała średnią ocenę 1,47 na 5, co pokazuje skalę rozbieżności między obawami dorosłych a doświadczeniami młodzieży.
Jak młodzi radzą sobie ze szkodliwymi treściami?
Najczęstszą strategią reagowania na szkodliwe treści jest ich ignorowanie lub omijanie. Ponad 60% młodych osób na Litwie i ponad 50% na Łotwie deklaruje, że po zetknięciu się z materiałami szkodliwymi nie podejmuje żadnych działań. Jednocześnie część młodzieży wykazuje realną sprawczość, korzystając z funkcji platform, takich jak zgłaszanie treści czy blokowanie użytkowników, a także szukając wsparcia u innych. Najczęściej robią to jednak indywidualnie lub z rówieśnikami – w przypadku większości zagrożeń mniej niż 10% badanych zwraca się o pomoc do dorosłych.
Systemowe luki w obszarze wsparcia
Autorki raportu zwracają uwagę na wyraźny problem systemowy. Zarówno rodzice, jak i nauczyciele często czują się nieprzygotowani do wspierania młodych ludzi w świecie cyfrowym. Wskazują na brak wystarczającej wiedzy technologicznej, brak obowiązkowej edukacji medialnej w programach nauczania oraz niedostateczne wsparcie instytucjonalne. W efekcie odpowiedzialność za bezpieczeństwo cyfrowe młodzieży bywa przerzucana między domem a szkołą, a dzieci i młodzież pozostają bez spójnego systemu wsparcia.
Zdrowie psychiczne i strategie selfcare
Raport obala jednocześnie stereotyp młodzieży jako bezradnej ofiary internetu. Wielu młodych badanych sprawnie korzysta z narzędzi oferowanych przez platformy cyfrowe i jest świadomych wpływu treści online na własny dobrostan. Nawet strategie unikania treści są często przemyślane i celowe. Około jednej trzeciej wszystkich wskazywanych przez młodzież skutków zagrożeń cyfrowych dotyczy zdrowia psychicznego, co pokazuje wysoki poziom świadomości emocjonalnej młodych ludzi. W odpowiedzi podejmują oni działania z zakresu samoopieki, takie jak regulowanie swojego czasu ekranowego, zarządzanie własnymi algorytmami, rozwijanie pozainternetowych pasji czy dbanie o relacje offline.
Od badań do działania
Na podstawie konsultacji przygotowano materiały edukacyjne dla edukatorów z zakresu krytycznego myślenia i odporności cyfrowej. Przeprowadzono warsztaty pilotażowe materiałów, w których wzięło udział 173 uczniów, a w warsztatach realizowanych przez nauczycieli – 285 uczniów. Łącznie materiały przetestowano na grupie 458 młodych osób, przy bezpośrednim zaangażowaniu 14 nauczycieli. Finalne materiały zebrano w podręcznik z 6 scenariuszami długimi (45-90 minut) i 15 krótkimi (20 minut).
Zebrane dane pokazują, że młodzież nie jest biernym odbiorcą treści cyfrowych. Posiada kompetencje, narzędzia i świadomość zagrożeń, ale często działa samodzielnie. Projekt „Fakt czy Fikcja?” jasno wskazuje, że kluczowym wyzwaniem nie jest całkowity brak umiejętności młodych ludzi, lecz brak systemowego, spójnego wsparcia i zaufania ze strony dorosłych i instytucji.
Link do raportu Fakt czy Fikcja. Krytyczne myślenie i odporność cyfrowa pośród młodzieży, rodziców i nauczycieli z Polski, Litwy i Łotwy
Link do podręcznika dla edukatorów i nauczycieli Fakt czy Fikcja. Podręcznik do prowadzenia warsztatów dotyczących rozwijania odporności i krytycznego myślenia wśród młodzieży
Link do webinaru CASE Studies: Fakt czy Fikcja? Myślenie krytyczne i odporność cyfrowa u dzieci i młodzieży
dr Martyna Gliniecka, starsza analityczka ds. nauk społecznych w CASE
Badanie powstało w ramach projektu „Fact or Fiction: Developing Inquiry and Critical Thinking Skills in Youth” finansowanego przez program Erasmus+ Unii Europejskiej (nr projektu 2024-3-PL-01-KA210-YOU-000293606). Projekt został zrealizowany przez CASE – Centrum Analiz Społeczno-Ekonomicznych (Polska), MIHI (Łotwa) oraz Mano Europa (Litwa).
Źródło: Informacja nadesłana do redakcji
