Kolejne spotkanie Akademii Wójta odbyło się w Bełchatowie w dniach 10-12 grudnia 2025 roku. Tematem przewodnim była analiza stopnia realizacji w samorządach Ustawy o Obronie Cywilnej i Ochronie Ludności z grudnia 2024 roku.
Wraz z trwającą wojną w Ukrainie w Polsce nasila się dyskusja na temat sytuacji kryzysowych i gotowości na nie. Analizując wydarzenia ostatnich czterech lat, od 2020 roku, można dostrzec szereg sytuacji, które można zakwalifikować jako kryzysowe.
Historia kryzysów w gminach
Gmina w kryzysie była już tematem Akademii w czasie spotkania w Kamieniu Śląskim w 2022 roku, które miało miejsce w kontekście masowej imigracji ukraińskiej. Minęły trzy lata, a my mamy nową Ustawę o Ochronie Ludności i Obronie Cywilnej, która nałożyła konkretne obowiązki na samorządy gminne. Podczas spotkania przyjrzeliśmy się gotowości samorządów, współpracy z starostwami oraz środkom, które należy przedsięwziąć w najbliższym czasie.
System ochrony ludności
Ochrona ludności i obrona cywilna to złożony system. Choć już w samym tytule Ustawy dostrzegamy bierną postawę mieszkańców. Kto zatem ma się zająć ochroną ludności? Ochotnicze i państwowe straże pożarne, policja, wojska obrony terytorialnej – można by długo wyliczać. Po raz kolejny stawiamy pytanie: a mieszkańcy?
Każdy element tego systemu ma swoje zadanie i potrzebuje wsparcia od innych. Nie można wyjmować jednych klocków z systemu i uznawać ich za najważniejsze, bo system się zawali. Nowa ustawa przyniosła wiele zmian, najczęściej w dobrym kierunku, jednak w komentarzach słychać często: „moje jest najważniejsze, to ja powinienem otrzymać wsparcie” – cokolwiek przez to rozumiemy.
Wsparcie dla ratowników
Na pracę ratowników na tzw. pierwszej linii składa się pomoc zaplecza, które nie może być pomijane. To są ludzie, którzy powinni otrzymać wsparcie nie tylko edukacyjne, ale również sprzętowe. Formalnie, zgodnie z nową ustawą, samorządy gminne otrzymały środki finansowe na zakupy nowego wyposażenia dla OSP oraz zakładów komunalnych. Niemniej, zgodnie z uwagami wójtów podczas spotkania, brakowało wsparcia ze strony władz wojewódzkich odpowiedzialnych za finansowanie. Samorządy musiały samodzielnie podejmować decyzje dotyczące niezbędnych zakupów.
Gminy zrealizowały zakupy, ale czy właściwie? Wojewodowie nie dostarczyli nawet ogólnej listy zakupowej, co sprawiło, że decyzje podejmowane były głównie pod kątem bieżących potrzeb. Na przykład, gminy zakupują koparki, ponieważ są potrzebne „komunalce”, a nie inwestują w systemy monitoringu i łączności, uznając je za zbędne, gdyż obecny system GSM wydaje się wystarczający.
Przewidywane kryzysy
Podczas spotkania zadaliśmy samorządowcom pytanie o kryzysy, których mogą się spodziewać w swoich gminach. Wskazanymi przykładami były przede wszystkim długotrwałe braki energii elektrycznej, na przykład w wyniku nawałnic. Brak zasilania oznacza wyłączenie kluczowych urządzeń na wsi, zanikanie sygnału GSM oraz utratę dostępu do bankomatów, sklepów i stacji benzynowych. Oczywiście zarówno samorządy, jak i mieszkańcy inwestują w awaryjne zasilanie, jednak nie jest to wystarczające.
Innym problemem są nieustanne awarie systemu wodociągowego. Zatrucia wody bakterią Escherichia coli oraz wielotygodniowe wyłączenia fragmentów sieci wodociągowej na odkażanie i płukanie instalacji stały się regularnym kryzysem w gminach wiejskich.
Działania samorządów
Samorządy oczywiście działają – modernizowane są sieci wodociągowe, rozbudowywane są systemy OZE. Wciąż jednak brakuje szkoleń dla mieszkańców i menedżerów gmin. Nawet nowa ustawa, mimo pozytywnych zmian, traktuje mieszkańców jako biernych uczestników kryzysu. W efekcie nie wiadomo, jak się zachować i jakie działania podjąć. Chodzi nie tylko o ewakuację, ale o przygotowanie własnej wsi. Nie wiadomo, kto będzie odpowiedzialny za dostęp do przestrzeni publicznych, świetlic, szkół czy bibliotek, ani kto w razie kryzysu ma stanąć w tzw. pierwszej linii, a kto będzie wspierał te działania na zapleczu.
Akademia Wójta
W spotkaniu uczestniczyło 18 wójtów, burmistrzów i burmistrzyń z całej Polski. Akademia Wójta jest forum szkoleniowym dla wójtów oraz burmistrzów gmin wiejskich i miejsko-wiejskich. Jest to inicjatywa Fundacji Wspomagania Wsi oraz Mazowieckiego Stowarzyszenia Gmin na Rzecz Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego. Od początku, czyli od 2011 roku, spotkania prowadzi Fundacja Wspomagania Wsi.
