Drzewa dają plon – mówi rolnik i biolog – Patryk Kokociński i tłumaczy, dlaczego zadrzewienia śródpolne, tak typowe dla tradycyjnego, wiejskiego krajobrazu pomagają zatrzymać wodę w uprawach. Tak jak zdrowa, wypełniona materią organiczną gleba potrafi zmagazynować ogromne zapasy wody, tak i drzewa rosnące na polach są sprzymierzeńcami rolników w walce z suszą. Trzecim, omówionym przez Patryka Kokocińskiego sposobem na zatrzymanie wody w uprawach jest retencja krajobrazowa.
Działalność rolnicza zawsze jest ingerencją w środowisko naturalne i pozostawia w nim swoje ślady. Jeśli te zmiany są duże, obracają się przeciwko człowiekowi. Patryk Kokociński posługuje się przykładem Wielkopolski, w której w ostatnich dekadach zlikwidowano 40% zadrzewień śródpolnych. Brak drzew i zakrzaczeń na polach wzmaga burze piaskowe i powoduje, że w Wielkopolsce rolnicy obserwują na swoich polach erozję gleb oraz zjawisko pustynnienia.
Drzewa dają plon – zalesiaj uprawy
Niestety, drzewo w świadomości wielu mieszkańców wsi nie ma wysokiej ceny. Patrzy się na nie pod kątem użytkowym (źródło ciepła) lub przeszkody, np. w dojeździe do pola czy łąki. Wśród rolników krąży też przekonanie, że drzewa zabierają wodę uprawom – mówi Patryk Kokociński.
Tymczasem jest odwrotnie, bo to drzewa właśnie ograniczają siłę parowania wody z gleb. Zadrzewienia śródpolne obniżają temperaturę, ograniczają siłę wiatru i zapobiegają erozji zewnętrznej warstwy gleby i wywiewaniu nawozów. Tworzą swoisty mikroklimat dla upraw, chronią wodę i pomagają jej przenikać do głębszych warstw gleby. Nasze plony – mówi rolnik – umierają bez drzew.
Zmiany w krajobrazie rolniczym można jeszcze odwrócić. Należy skończyć z bezsensowną wycinką drzew i krzewów na polskich wsiach – apeluje Patryk Kokociński.
Fot. Zadrzewienia śródpolne. Źródło: Stowarzyszenie Życie na Pola.
Rolnik ze Snowidowa pokazywał zdjęcia dwóch upraw buraka cukrowego: bez drzew i z drzewami, które prezentowały różnicę w jakości gleby i plonów tam, gdzie pole jest osłonięte.
Retencyjna rola miedz, kwietnych pasów, krawędzi pól i pasów poboczy
Patryk Kokociński zwrócił też uwagę na wartość retencyjną miedz, krawędzi pól i pasów poboczy. W Polsce mamy 250.000 km dróg gminnych, o szerokości 11 metrów. W Wielkopolsce drogi gminne zajmują tylko 5-6 metrów szerokości, reszta została zaorana. Prowadzący webinar zwrócił uwagę na fakt, że w całej Polsce znikają pasy poboczy, tymczasem pełniły one ważną funkcję retencyjną.
Roślinność poboczy zwykle głęboko się korzeni, co sprzyja magazynowaniu wody w tych miejscach. Gdyby dodać 3 metry poboczy po obu stronach dróg gminnych i przywrócić im pierwotną funkcję, to po przemnożeniu 6 metrów przez 250.000 km dróg otrzymalibyśmy kilka tysięcy metrów kwadratowych terenów retencyjnie czynnych!
Patryk Kokociński zachęcał też do tworzenia bioróżnorodnych pasów kwitnącej roślinności na polach. Mówił, że zapewniają one większą wilgotność upraw. Ponadto polecał odbudowywanie poboczy polnych dróg, które stabilizują dukty i sprzyjają retencji oraz rezygnację z uprawy na krawędziach pól na rzecz naturalnych siedlisk.
Fot. Pas kwietny między uprawami. Źródło: Stowarzyszenie Życie na Pola.
„W Snowidowie łączna powierzchnia śródpolnych miedz, pasów poboczy, obszarów z naturalną roślinnością wzdłuż cieków wodnych, pasów kwietnych, zadrzewień i zakrzaczeń to ponad 50 połączonych ze sobą hektarów. Niemal 20% naszej okolicy to obszary biologicznie czynne. Da się! I jeszcze można z tego żyć. Pomijając fakt, że my naszym dzieciom nie będziemy musieli tłumaczyć się z tej rolniczej masakry w polskich agrocenozach” – pisze Patryk Kokociński na profilu Życie na Pola.
Utrzymuj łąki – magazyny wody
Inny biologiczny i potencjalny zbiornik retencyjny w Polsce to łąki na trwałych użytkach zielonych. Mamy ich w Polsce 3 miliony hektarów. Dzięki obecności materii organicznej, które w glebach łąkowych wynosi 20-25%, łąki są w stanie zretencjonować wodę w większej ilości niż wszystkie sztuczne zbiorniki w kraju!
Fot. „Łąki odgrywają kluczową rolę w retencji wody, działając jak naturalne gąbki, które zatrzymują wodę w glebie i zapobiegają szybkiemu spływowi powierzchniowemu. Dzięki rozbudowanemu systemowi korzeniowemu, łąki stabilizują glebę, poprawiają jej strukturę i zwiększają zdolność do magazynowania wody, co ma istotne znaczenie w kontekście łagodzenia skutków suszy i powodzi” – piszą założyciele Stowarzyszenia Życie na Polach. Źródło: Stowarzyszenie Życie na Polach.
Dbaj o mozaikowaty układ pól i użytków zielonych
„Urozmaicony krajobraz rolniczy zapewnia o wiele więcej usług ekosystemowych od elementów krajobrazu uproszczonego. […] Mozaika z licznymi zagajnikami, kępami i pasmami zadrzewień sprzyja ochronie gleb przed erozją, zapobiega wymywaniu, ochrania cieki wodne przed zanieczyszczeniami obszarowymi” [1]. Wie o tym doskonale Patryk Kokociński, który zachęca rolników do stosowania różnorodności w uprawach, gdyż to one zwiększają odporność ekosystemów rolniczych.
Na zakończenie prowadzący podpowiedział, gdzie można znaleźć fundusze na zadrzewienia. Są to m.in. urzędy marszałkowskie, Program „Dobry Klimat się Opyla”, Razem dla Dobrego Klimatu program dla pogranicza polsko-niemieckiego Fundacji Ekorozwoju.
Tekst powstał na podstawie wypowiedzi Patryka Kokocińskiego podczas webinaru pt. „Rolnictwo i ochrona przyrody w dobie zmian klimatu” organizowanego przez Fundację Ekorozwoju, spotkania informacyjnego dla dziennikarzy w Ekologicznym Uniwersytecie Ludowym w Grzybowie, treści edukacyjnych na profilu Stowarzyszenia Życie na Pola https://www.facebook.com/zycienapola/
[1] Wykład dr hab. Pauliny Kramarz, prof. Uniwersytetu Jagielońskiego, pt. „Nie będzie żywności bez bioróżnorodności” oraz Zadrzewienia na obszarach wiejskich – dobre praktyki i rekomendacje, Fundacja Ekorozwoju.
Dodatkowe informacje:
Inicjatywa zadrzewiania pól gen. Dezyderego Chłapowskiego w Wielkopolsce w XIX wieku.
