Ustawa przyjęta przez Sejm RP w dniu 12 września b.r., która ma wzmocnić pozycję sołtysów i usprawnić działanie funduszu sołeckiego, jest już na ostatniej prostej legislacyjnej. O to, co te zmiany oznaczają dla ponad 40 tysięcy sołtysek i sołtysów w Polsce, jakie nowe narzędzia dostają w swoje ręce i co było najtrudniejsze do wynegocjowania, pytamy Grażynę Jałgos-Dębską. Jako Wiceprezeska Zarządu Krajowego Stowarzyszenia Sołtysów, publicystka i wieloletnia animatorka społeczna, była jednym z kluczowych głosów w pracach nad nowymi przepisami.
Grażyna Jałgos-Dębska, Wiceprezeska Zarządu Krajowego Stowarzyszenia Sołtysów.
Przemysław Chrzanowski, Witryna Wiejska: Co Pani zdaniem jest rdzeniem tej ustawy? Co realnie zmienia w pracy sołectw?
Grażyna Jałgos-Dębska, Wiceprezeska KSS: – To jest ustawa porządkująca i wzmacniająca. Po pierwsze – daje wreszcie podstawę prawną do tworzenia młodzieżowych rad sołeckich jako pełnoprawnych ciał dialogu. Po drugie – ratuje fundusz sołecki przed „utopieniem” w grudniu, bo wójt może wcześniej odrzucić wadliwe wnioski z powodów zarówno formalnych jak też merytorycznych, a sołectwo ma czas na poprawki i ponowne uchwalenie wniosku. Po trzecie – otwiera na dobrą współpracę wewnątrz gminy: konwent sołtysów, lepszy „obieg informacji” z rady gminy, praktyczne upoważnienia do podpisywania umów przez sołtysów. To wszystko są narzędzia, które działają, jeśli je mądrze wdrożymy.
Zacznijmy od młodzieży. Młodzieżowe rady sołeckie – co nowego i od kiedy?
– Nowe jest to, że młodzieżowa rada na poziomie sołectwa staje się ciałem z umocowaniem prawnym – konsultacyjno‑opiniodawczo‑inicjatywnym. Będzie mogła współpracować z innymi młodzieżowymi radami w gminie, opiniować sprawy dotyczące młodych i inicjować działania. Warunek kluczowy: rada gminy musi w statucie jednostki pomocniczej wprost przewidzieć możliwość utworzenia takiego ciała. Od 1 stycznia 2026 r. będzie można je powoływać, ale tylko tam, gdzie statut na to pozwala. To połowa sukcesu – druga połowa to szybka zmiana statutów.
Dlaczego te rady są potrzebne? Przecież w wielu miejscach młodzież działała i bez tego.
– Działa, ale bez żadnej podstawy prawnej – to grupy nieformalne, których głos bywa ignorowany. Teraz, gdy rada powstanie na podstawie statutu, ma status i obowiązek bycia wysłuchaną. Dla mnie to też kwestia sukcesji przywództwa. Wybory sołtysów w wielu miejscach to droga przez mękę – czasem brakuje kandydatów. Młodzieżowe rady to matecznik przyszłych sołtysów, radnych, liderów. Widziałam to wielokrotnie w praktyce – młodzi, kiedy dostają zaufanie i poczucie sprawstwa, potrafią zrobić rzeczy świetne: od komunikacji i grafiki po realne projekty społeczne.
Fundusz sołecki – co dokładnie zmienia się w procedurze?
– Wójt będzie mógł odrzucić wniosek nie tylko z powodów formalnych, ale też merytorycznych – gdy przedsięwzięcie nie jest zadaniem własnym gminy, nie służy poprawie warunków życia albo jest niezgodne ze strategią. To paradoksalnie bardzo korzystne, bo jeśli wniosek odrzuciła dopiero rada gminy w grudniu, sołectwo traciło cały fundusz. Teraz wójt odrzuca wcześniej – sołtys może zwołać zebranie, poprawić wniosek i w ciągu 14 dni złożyć go ponownie. Kiedyś było 7 dni – to trudne, zwłaszcza gdy statut daje sołtysowi 7 dni tylko na samo zwołanie zebrania. Czternaście dni to realna szansa, by zdążyć i „uratować” środki funduszu.
W ustawie pojawiło się też upoważnienie dla sołtysa do podpisywania umów. Co to oznacza w praktyce?
– Dodano przepis pozwalający wójtowi upoważnić sołtysa do zawierania umów związanych z zarządzaniem i korzystaniem z mienia komunalnego – na przykład umów najmu świetlicy. To zmiana jakościowa: do tej pory sołtys nie miał zdolności do takich czynności prawnych (chyba, że był pracownikiem zatrudnianym na podstawie np. umowy zlecenia). Teraz takie upoważnienie może dostać jako sołtys – to wzmocnienie roli, ale też większa odpowiedzialność.
Konwent sołtysów – co to jest i po co go powoływać?
– To organ opiniodawczo‑doradczy wójta, powoływany zarządzeniem. W praktyce: regularna, ustrukturyzowana przestrzeń, w której sołtysi mówią, a wójt słucha. Uczestnikom można wypłacać diety i zwracać koszty podróży. Zastrzeżenie: konwent nie jest obowiązkowy. Tam, gdzie wójt jest otwarty na współpracę – powstanie. Martwi mnie jedno: w gminach z bardzo wieloma sołectwami trzeba pilnować, by skład nie był „wybiórczy”, tylko reprezentatywny i uczciwy.
Co zmienia się w dostępie sołtysów do prac rady gminy?
– Zgodnie z przepisami przewodniczący rady gminy ma obowiązek zawiadamiać sołtysów na takich samych zasadach jak radnych – już nie tylko o sesjach, ale także o posiedzeniach komisji, i przekazywać materiały (projekty uchwał itd.). To ważne, bo realna dyskusja dzieje się na komisjach. Sołtysi muszą wiedzieć, kiedy i o czym rozmawiają radni, by już podczas posiedzenia komisji zaprezentować stanowisko mieszkańców.
Ubezpieczenia – czy każdy sołtys będzie objęty ochroną?
– Nie. Gmina zapewnia OC i NNW w związku z wykonywaniem zadań inkasenta oraz przy realizacji umów zawieranych na podstawie nowego upoważnienia. Czyli ochrona dotyczy konkretnych, zdefiniowanych czynności. Wielu sołtysów nie jest już inkasentami – i wtedy to ubezpieczenie ich nie obejmuje. Trzeba to jasno komunikować, żeby nie było rozczarowań.
A finanse i status sołtysów? Jakie postulaty przeszły, a jakie nie?
– Część zmian finansowych została wprowadzona wcześniej – m.in. w świadczeniu z tytułu pełnienia funkcji sołtysa (złagodzono warunki nabycia, zniesiono kontrowersyjne wyłączenia). W tej nowelizacji nie przeszły postulaty o obligatoryjnych dietach, obowiązkowych szkoleniach dla sołtysów, podwyższeniu dotacji celowej, ani wprowadzeniu obligatoryjnego funduszu we wszystkich gminach. Szacuję, że zrealizowaliśmy tylko połowę naszych postulatów – ale to, co weszło, realnie pomaga w codziennej pracy.
Od czego zależeć będzie powodzenie tych rozwiązań w gminach?
– Od dobrej woli i sprawnego wdrożenia. Radni muszą zmienić statuty, by umożliwić powoływanie młodzieżowych rad sołeckich. Wójt może, ale nie musi, powołać konwentu – liczę, że tam, gdzie jest zaufanie i chęć współpracy, tak się stanie. W funduszu sołeckim – trzeba skrupulatnie pilnować zgodności wniosków z prawem i strategią. No i czekamy na podpis Prezydenta RP. To będzie kropka nad „i”.
Kto stał za dopracowaniem projektu na finiszu legislacyjnym?
– Ogromnie dziękuję posłowi Marcinowi Skonieczce i grupie posłów z Polski2050. Poseł Skonieczka w porę wycofał z projektu elementy budzące wątpliwości i powodujące skutki finansowe i zostawił to, co miało szansę bezpiecznie przejść. Dzięki temu ustawa „przemknęła przez napięte posiedzenie” – i jest.
Jakie pierwsze kroki rekomenduje Pani sołtysom i radom sołeckim po wejściu ustawy w życie?
– Trzy rzeczy. Po pierwsze – wniosek do rady gminy o zmianę statutu sołectwa w przedmiocie powoływania młodzieżowej rady sołeckiej (przykładowa treść na końcu artykułu). Po drugie – przegląd procedur funduszu sołeckiego: zgodność z zadaniami własnymi gminy, strategią rozwoju, oszacowanie kosztów i rzetelne uzasadnienia. Po trzecie – rozmowa z wójtem o konwencie i o upoważnieniach do umów, jeśli sołectwo realnie zarządza świetlicami, czy inną infrastrukturą. I jasna komunikacja w sprawie ubezpieczeń – kto, kiedy i w jakim zakresie jest objęty ochroną.
Na koniec – osobista refleksja. Dlaczego ten pakiet jest dla Pani ważny?
– Bo widzę, jak szybko rosną nam młodzi liderzy, to czas, by dać im narzędzia i zaufanie. W wielu sołectwach już były młodzieżowe rady – teraz wreszcie będą traktowane poważnie mając ustawową podstawę działania. A procedury funduszu, informacja z komisji, czy prawo sołtysa do podpisania umowy – to są małe „klocki”, które składają się na codzienną skuteczność. O tę ustawę zabiegaliśmy po to, by sołectwa miały mniej barier, a więcej sprawczości. Teraz piłka jest po stronie gmin – i nas wszystkich, by z tych narzędzi naprawdę skorzystać.
***
