Nieidealne dojrzewanie

dojrzewaniezaja112

Kiedy wspominamy swoją młodość, ten czas kojarzy nam się na ogół z zabawą, beztroską, spontanicznością, milionem szalonych pomysłów, brakiem „prawdziwych”, „życiowych” problemów i ciężaru odpowiedzialności za innych. Nie chcemy pamiętać nic poza tym. Wyidealizowany obraz młodzieńczych lat może jednak utrudniać bycie opiekunem, który zechce zrozumieć, z czym mierzy się i co przeżywa nastoletnie dziecko, aby pomóc mu przejść przez ten niełatwy etap życia.

Z dojrzewaniem jest jak z remontem…

Dojrzewanie to bardzo długi i zróżnicowany okres w życiu człowieka. Choć trudno określić jego dokładne granice, zakłada się, że rozpoczyna się zazwyczaj ok. 10-12, a kończy nawet ok. 20-24 roku życia (Ziółkowska i Wycisk, 2019)!

Można je porównać z remontem, z ogromną życiową przebudową,– biologiczną, emocjonalną, poznawczą, społeczną, tożsamościową. To czas intensywnych i głębokich zmian, w wyniku których funkcjonowanie młodej osoby będzie z tygodnia na tydzień i z miesiąca na miesiąc inne i jednocześnie efektywniejsze.

Ciało będzie silniejsze i bardziej skoordynowane. Umysł zyska możliwość bardziej abstrakcyjnego myślenia, umiejętność rozwiązywania problemów, planowania i przewidywania konsekwencji podejmowanych działań oraz zdolność patrzenia z różnych perspektyw. Pojawi się lepsze rozumienie własnych uczuć i umiejętność radzenia sobie z nimi, a w efekcie większa emocjonalna stabilność. I w końcu, młoda osoba będzie miała szansę odpowiedzieć sobie na pytania: kim jest, jaka jest, jaka nie jest, jaka chce być, jak chce być postrzegana przez innych, czym chce się w życiu zajmować itd.

Niestety wiele zmian, będących nieodłącznym elementem prawidłowego przebiegu okresu dojrzewania, i my, i nasze nastoletnie dzieci odbieramy jako coś trudnego i niechcianego. Dzieje się tak, bo zapominamy, że częścią każdego remontu jest niezwykle uciążliwy czas rozbiórki – burzenia starego, aby zrobić miejsce temu, co nowe. Zapominamy również, że dojrzewanie – tak jak remont – należy traktować jako okres przejściowy między dzieciństwem a dorosłością, zatem czas daleki od ideału.

 

Naturalne zmiany rozwojowe

Ich „efekty uboczne” dla nastolatków i ich otoczenia

Wiele zmian w ciele i wyglądzie w bardzo krótkim czasie, „niezgrabne”, „nieestetyczne” i nieskoordynowane ciało Niepokój, zagubienie, poczucie utraty panowania nad sobą, niezadowolenie z własnego ciała i wyglądu, samooceny
Rozważanie i analizowanie problemów z różnych perspektyw Trudności z podejmowaniem decyzji, nadmierne dylematy i rozterki
Krytycyzm w postrzeganiu siebie, świata i innych ludzi Częstsze konflikty w relacjach z innymi
Przeświadczenie, że jest się obiektem nieustannych obserwacji i ocen innych (egocentryzm młodzieńczy) Drażliwość i nadwrażliwość na swoim punkcie
Wiara, że normalne prawa natury odnoszą się tylko do innych; przeświadczenie o własnej nieśmiertelności i niezniszczalności (mit o własnej osobie) Zachowania ryzykowne, niebezpieczne eksperymentowanie, brak przewidywania konsekwencji podejmowanych działań
Potrzeba coraz większej autonomii w relacji z opiekunami Niekończące się dyskusje, domaganie się większych praw i dodatkowych przywilejów
Tendencja do negowania, zachowania niezgodne z oczekiwaniami otoczenia Bunt i potrzeba bycia kimś wyrazistym, wyróżniającym się
Potrzeba przebywania z rówieśnikami, wzrost znaczenia grupy rówieśniczej w życiu; tendencja do podejmowania działań zgodnych z oczekiwaniami kolegów i koleżanek Niechęć do wypełniania codziennych obowiązków i współpracy z dorosłymi
Doświadczanie emocji o dużym nasileniu Niezdolność do rozumienia swojego emocjonalnego stanu, poczucie bezradności, niepewności i niestabilności emocjonalnej; wzrost podatności na stres i niepowodzenia; impulsywność i nieprzewidywalność reakcji; wzrost podatności na zaburzenia depresyjne i lękowe
Przeżywanie emocji, które pojawiają się bez wyraźnej przyczyny (bezprzedmiotowość emocji)
Nagłe zmiany doświadczanych emocji i płynne przechodzenie od emocji przyjemnych do nieprzyjemnych (labilność emocjonalna)
Jednoczesne przeżywanie pozytywnych i negatywnych emocji z czymś lub kimś związanych (ambiwalencja emocjonalna)
Poszukiwanie tożsamości Duża podatność na wpływy z zewnątrz; tendencja do zmienności decyzji i zachowań w zależności od osób i sytuacji; negatywne nastawienie do uznawanych przez najbliższe otoczenie norm i wartości; naśladowanie innych osób, przejęcie ich zasad moralnych, wyborów, poglądów bez żadnej weryfikacji

Źródło: opracowanie własne na podstawie Brzezińska, 2019; Brzezińska, 2014a i b.

 

Choć u każdej młodej osoby dojrzewanie przebiega nieco inaczej, to mianownikiem wspólnym tego etapu życia są naturalne potrzeby, a wśród nich m.in.:

  • Zaakceptowanie swojego ciała, wyglądu i seksualności oraz pragnienie bliskości i intymności w relacjach z innymi;
  • Wypróbowanie nowych ról i zdefiniowanie siebie na nowo oraz odkrycie swoich wartości i życiowych celów;
  • Bycie traktowanym z szacunkiem;
  • Podejmowanie samodzielnych decyzji;

 

Czas zagrożeń

W ciągu kilku lub nawet kilkunastu lat dojrzewania nastolatek musi sprostać wielu zmianom, które dzieją się wewnątrz niego samego. Ten czas może przebiegać stosunkowo spokojnie i bez znaczących przeszkód. Może również być niezwykle obciążającym doświadczeniem, obfitującym w poważne komplikacje i trudności. Nie bez powodu, blisko 50% wszystkich zaburzeń psychicznych ma swoje pierwsze objawy właśnie w okresie dojrzewania. Niestety, duża część młodych osób z poważnymi problemami nie otrzymuje potrzebnego wsparcia. Dlaczego? Ponieważ jako opiekunowie często nie dostrzegamy lub bagatelizujemy zauważone zmiany w zachowaniu młodych osób.

 

Przykładowe niepokojące zmiany w zachowaniu, na które zawsze warto zareagować:

  • Długotrwałe przygnębienie, utrata spontaniczności, płaczliwość, zamartwianie się;
  • Pojawienie się negatywnych wypowiedzi o sobie, o świecie, o przyszłości;
  • Uskarżanie się na różne bóle, zmęczenie, przedłużające się unikanie wysiłku, trudność z mobilizacją;
  • Problemy ze snem i jedzeniem;
  • Brak dbałości o siebie, swój wygląd i higienę;
  • Niepokojące, czasami niejednoznaczne wypowiedzi lub komunikaty na portalach społecznościowych, np. o bezsensie życia, śmierci, samobójstwie;
  • Wycofanie z kontaktów z innymi, mniejsza chęć do rozmów, zabaw, spotkań;
  • Rezygnowanie z zajęć do tej pory lubianych, dających przyjemność;
  • Powtarzające się nieobecności w szkole (czasami jedynie na pierwszych lekcjach);
  • Nadmierne korzystanie ze smartfona, komputera, Internetu;
  • Sięganie po alkohol, substancje psychoaktywne, samouszkodzenia;
  • Ciągłe rozdrażnienie, większa skłonność do agresji, konfliktów i wybuchów;
  • Ciągłe poczucie bycia ocenianym, trudność z radzeniem sobie z krytyką i porażkami;
  • Wyraźne, dość nagłe opuszczenie się w nauce, trudności w skupieniu uwagi.

 

Niepożądane i niepokojące zmiany zachowania młodej osoby warto zawsze traktować jako komunikat, że w jej życiu dzieje się coś ważnego, może również trudnego. Oczywiście w wielu przypadkach możemy znaleźć dla nich inne, niegroźne wytłumaczenie – przejściowa moda, wiek dojrzewania, lenistwo, niechęć do otoczenia, zwracanie na siebie uwagi itp. Ale bezpieczniej jest sprawdzić w bezpośredniej rozmowie z nastolatkiem, co się za nimi kryje.

 

Rozmowa o trudnościach

Każdy z nas codziennie rozmawia z wieloma osobami – w domu, w pracy, w sklepie, na ulicy. Mówimy na tyle dużo i na tyle często, że powinniśmy stać się prawdziwymi mistrzami w komunikacji. Niestety fakt, że nauczyliśmy się mówić, jeszcze nie oznacza, że potrafimy prawdziwie rozmawiać, zwłaszcza o problemach.

W konstruktywnej rozmowie wsparciowej można wyróżnić dwie podstawowe części – wysłuchanie (które pomaga nazwać, zrozumieć i „odwentylować” emocje, a także daje szansę zidentyfikować przeżywane problemy) oraz działanie (pozwalające ustalić możliwe rozwiązania, pozbyć się bezradności i zdobyć nowe doświadczenia).

 

1. Wysłuchanie

  • Zauważ niepokojące zmiany w zachowaniu nastolatka  opowiedz o nich, zachęcając w ten sposób do rozmowy:

Ostatnio kilkakrotnie powiedziałeś, że nie chcesz żyć. Za tymi słowami może stać coś bardzo poważnego, np. może przeżywasz trudne chwile, może coś się wydarzyło. Powiedz, proszę, co się dzieje. Porozmawiajmy.

 

  • Zaakceptuj emocje nastolatka, nie próbuj ich zmieniać, ani na siłę poprawiać:

Słyszę w Twoim głosie przygnębienie. Czasami mogą nas smucić i martwić rożne rzeczy. A Ciebie co najbardziej smuci?

Wystrzegaj się szybkiego pocieszania, radzenia, odwracania uwagi, dyskusji. Pełne optymizmu komentarze lub gotowe plany zaradcze – choć wypowiedziane w najlepszej wierze – mogą zostać odebrane jako dowód kompletnego braku zrozumienia lub lekceważenia. Unikaj poniższych i podobnych im komunikatów:

  • No już, nie płacz.
  • Nie możesz się teraz złościć.
  • Chyba nie jesteś tak niemądra, żeby się tego bać?
  • Musisz teraz wziąć się w garść.
  • Wszystko będzie dobrze.
  • Nie ma tego złego…
  • Uszy do góry!
  • Chyba trochę przesadzasz.
  • Przecież to żaden problem.
  • Jest wiele osób na świecie, które przeżywają gorsze rzeczy.

W zamian możesz powiedzieć:

  • Wierzę Ci.
  • Dobrze, że się tym ze mną dzielisz.
  • Masz prawo czuć to, co czujesz.
  • Nie wiem, co mogę teraz powiedzieć, ale dobrze, że rozmawiamy.

 

Podczas pierwszej części rozmowy, szczególną rolę odgrywa umiejętność aktywnego słuchania. Oto przykładowe sposoby, jak można ją trenować:

  • Potwierdzanie, że słuchamy i śledzimy tok wypowiedzi poprzez drobne gesty takie, jak skinienia głowy, uśmiech lub nieartykułowane dźwięki, np. mmm, uhm, acha:
  • Podsumowywanie wypowiedzi;
  • Zadawanie szczegółowych pytań, prośba o konkretne przykłady;
  • Dostrajania się, czyli przyjmowanie podobnej postawy ciała, tempa mówienia, tonu głosu, używanie podobnych słów, zwrotów, wczuwanie się w stan emocjonalny.

 

2. Działanie

  • Pomóż odnaleźć zasoby, które nastolatek ma w sobie, przydatne do poradzenia sobie z trudnościami:

Co możesz zrobić, aby poradzić sobie z tą sytuacją? Co Ci do tej pory pomagało w innych trudnościach? Gdyby osoba, którą bardzo lubisz, miała podobne trudności, co byś jej podpowiedział?

  • Podziel się własnymi pomysłami rozwiązania problemów:

Mam kilka pomysłów, co można zrobić. Czy chcesz je poznać? Mogę ci podsunąć jakieś rozwiązania, ale ty zdecydujesz, czy chcesz je ode mnie usłyszeć i czy któreś ci odpowiada.

  • Przypomnij o dostępnych specjalistach w szkole lub poza nią:

W Twojej szkole jest pedagog (imię i nazwisko). Można go znaleźć (dokładna informacja gdzie). To osoba, która pomaga w różnych trudnościach, np. problemach w nauce, w kontaktach z rówieśnikami czy nauczycielami. Porozmawiajmy z nim, proszę. Może jutro?

  • Pomóż opracować plan działania i – w miarę możliwości – bądź towarzyszem i wspieraj w jego realizacji:

Zastanówmy się wspólnie, co po kolei trzeba zrobić. Pierwszym krokiem będzie… W następnej kolejności warto… Ustalmy, ile dasz sobie czasu na realizację każdego kroku.

 

Dobrą praktyką drugiego etapu rozmowy jest zachęcanie nastolatka do samodzielnego poszukiwania możliwych rozwiązań. W ten sposób nie tylko dbamy, aby miał poczucie współdecydowania i wpływu na swoje sprawy, ale jednocześnie zwiększa się jego motywację do późniejszego wdrożenia w życie opracowanego planu zaradczego.

 

Być dobrym przykładem

Wielu z nas oczekuje, że nastolatki same powinny zwracać się do nas po pomoc w chwilach potrzeby. Jednocześnie my, dorośli mamy z tym ogromną trudność – zamykamy się w sobie w obliczu złego samopoczucia, staramy się ukrywać swoje problemy przed najbliższymi itp.

Nie możemy zapominać, że młodzi ludzie są doskonałymi obserwatorami i uczą się od nas głownie na podstawie tego, co zrobimy, i jak sami postąpimy. Warto zatem zadbać o to, aby być dobrym przykładem. Jeśli chcemy, aby nowe pokolenie potrafiło rozmawiać z nami o swoich trudnościach, musimy zacząć jako pierwsi. Należy jednak pilnować, aby nie oczekiwać od nastolatki opieki i pocieszania – nic się nie zmienia – dorosły ma pozostać opiekunem nawet wtedy, gdy jest mu smutno, boi się, czuje złość lub bezradność itp.

 

Kiedy odczuwasz nieprzyjemne emocje, które skłaniają cię do konkretnych działań, w prostych słowach nazwij swój stan, wytłumacz sens swojego zachowania i podpowiedz nastolatkowi, co może zrobić w tej sytuacji:

Stan emocjonalny – Płaczę, bo jest mi smutno i trochę się boję.

Sens zachowania – Jak chwilę popłaczę, będzie mi lepiej.

Podpowiedź dla nastolatka – Możesz podać mi chusteczkę i mocno przytulić.

Stan emocjonalny – Zezłościłam się po rozmowie przez telefon.

Sens zachowania – Muszę sobie pomarudzić, bo sporo rzeczy mi się nie podoba.

Podpowiedź dla nastolatka – Zostaw mnie, proszę, na 10 minut samą.

 

Problemy i trudności – czy się nam to podoba, czy nie – stanowią nieodłączną część naszego życia i nas samych. Możemy z nimi walczyć, możemy udawać, że ich nie ma. Dobrze, kiedy nauczymy się je rozumieć i akceptować. Jeszcze lepiej, gdy będziemy gotowi rozmawiać o nich z nastolatkami.

 

Bibliografia:

Brzezińska, A. (red.). (2014a). Niezbędnik Dobrego Nauczyciela. Wczesna faza dorastania. Warszawa: IBE.

Brzezińska, A. (red.). (2014b). Niezbędnik Dobrego Nauczyciela. Późna faza dorastania. Warszawa: IBE.

Brzezińska, A. (2019). Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa. Gdynia: GWP Profesjonalne.

Ziółkowska, B., Wycisk, J. (2019). Autodestruktywność dzieci i młodzieży. Warszawa: Wydawnictwo Difin.

Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on email
Email

Newsletter

Co miesiąc najlepsze teksty WW w Twojej skrzynce!

Newsletter

Co miesiąc najlepsze teksty WW w Twojej skrzynce!