Strona wykorzystuje pliki cookies, jeśli wyrażasz zgodę na używanie cookies, zostaną one zapisane w pamięci twojej przeglądarki. W przypadku nie wyrażenia zgody nie jesteśmy w stanie zagwarantować pełnej funkcjonalności strony!
Wydrukuj tę stronę

Cyfrowe zasoby etnograficzne. Trzy przykłady otwartych repozytoriów: Pismo Folkowe, Dudziarze i KulturaLudowa

Polski rynek edukacyjny, na każdym szczeblu edukacji: od wychowania przedszkolnego aż do uniwersytetów, dopiero – z mozołem znoszenia indywidualnych blokad mentalnych i przewalczania stereotypów społecznych – przyswaja problem edukacji etnograficznej jako istotnego zagadnienia nauczania instytucjonalnego i kształcenia ustawicznego nauczycieli oraz edukatorów pozaszkolnych. Z tego też powodu otwarte repozytoria etnograficzne pełnią ważną rolę w uzupełnianiu tej luki kompetencyjnej. Przy czym istotną sprawą jest tu nie tylko łatwość dostępu do cyfrowych zasobów, ale i profesjonalne, merytoryczne przygotowanie budujących je materiałów etnograficznych, skonstruowanych tak, aby odbiorca miał gwarancję wysokiej jakości naukowej źródeł i mógł pracować przy ich użyciu samodzielnie.

Jako przykłady dobrych praktyk w zakresie tworzenia otwartych repozytoriów etnograficznych wybrałam trzy zasoby, dostępne w otwartym dostępie dla odbiorcy: wersję cyfrową „Pisma Folkowego” (publikowanego równolegle jako wydania papierowe), a także dwa portale: Dudziarze i KulturaLudowa. Każdy z tych zasobów etnograficznych może być cenną pomocą dydaktyczną lub stanowić wartościowy materiał do samokształcenia, zarówno nauczycieli i edukatorów, jak i uczniów oraz studentów. Osobną, coraz szerszą w Polsce grupą docelową, są również pasjonaci tradycji, reprezentujący różnorodne zaplecze edukacyjne i zróżnicowani pod względem wykonywanej pracy zawodowej. Wybrane i rekomendowane tutaj trzy etnograficzne zasoby cyfrowe są całkowicie bezpłatne.

„Pismo Folkowe” - otwarte repozytorium czasopisma on-line

PIFOLK444

„Pismo Folkowe” jako czasopismo jest kontynuacją, wychodzącego w latach 1996-2014, czasopisma folkowego pod tytułem „Gadki z Chatki”. Od roku 2015 rynkowe miejsce „Gadek z Chatki” zajęło właśnie „Pismo Folkowe” (równoległe wydania analogowe i on line), którego wydawcą jest Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie oraz Stowarzyszenie Animatorów Ruchu Folkowego. „Pismo Folkowe” on line dostępne jest całkowicie bezpłatnie i nie wymaga logowania, aby uzyskać pełny dostęp do wszystkich materiałów: tekstowych, graficznych i audiowizualnych. Nawigacja tego zasobu jest niezwykle przyjazna, dzięki skrupulatnemu tagowaniu autorów i zagadnień poruszanych w publikacjach.

Wystarczy wpisać w okno dowolnej wyszukiwarki internetowej właściwe słowo-klucz, aby trafić na stronę „Pisma Folkowego”. W stosunku do wersji papierowej czasopisma, otwarte zasoby cyfrowe są tu dostępne z około miesięcznym opóźnieniem, co służy uprzedniemu wyprzedaniu nakładu analogowego czasopisma (nakład: 1200 egzemplarzy). Otwarty dostęp (Open Access) nie stanowi więc konkurencji dla nowości wydawniczych w postaci kolejnych numerów czasopisma, często wraz z płytami CD lub innymi publikacjami specjalnymi, przekazywanymi wyłącznie dla jego prenumeratorów. Językiem publikacji zasobów jest obecnie wyłącznie język polski. Pobieranie materiałów jest całkowicie bezpłatne i otwarte, nie wymaga ono logowania ani żadnej z form subskrypcji. Można również mailowo poprosić Redakcję o format pdf całości czasopisma. Także i w tym przypadku udostępniane jest ono bezpłatne.

Tak szeroki dostęp do całkowicie i bezterminowo bezpłatnych zasobów cyfrowych „Pisma Folkowego” związany jest z ciągłym i gwarantowanym finansowaniem projektu, konsekwentnie prowadzonym przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z funduszu Promocji Kultury oraz ze środków wyasygnowanych przez Wydział Kultury Urzędu Miasta Lublin i Województwo Lubelskie. Autorstwo zasobów udostępnianych przez „Pismo Folkowe” - w perspektywie obowiązującego w Polsce prawa autorskiego - opiera się na prawie cytatu w stosunku do prezentowanych tu materiałów etnograficznych (wszystkie publikacje są uprzednio recenzowane przez rozbudowaną, transdyscyplinarną radę naukową). Podobnie jak zasobów z wydań analogowych „Pisma Folkowego”, publikacji on line można używać dowolnie, podając jedynie autora danej publikacji i źródło cytowania utworu.

W odróżnieniu od wydania analogowego, wydania internetowe „Pisma Folkowego” zawierają również aktualności, takie jak bieżące wydarzenia tematyczne związane z etnografią i animacją kultury. W Internecie można również (za pośrednictwem logowania via Facebook) komentować i oceniać każdą z prezentowanych publikacji. Zasoby te są czytelne, utrzymane w estetyce prostego i eleganckiego dizajnu folkowego (nawiązania do wzornictwa ludowego), łatwe w obsłudze i intuicyjne. Choć nie zastosowano żadnych udogodnień dla osób z niepełnosprawnościami (w szczególności brak tu ułatwień dla słabowidzących i niewidomych), możliwość pobrania każdego z materiałów i odsłuchania go w specjalistycznych programach dla niewidomych, dostępnych licencyjnie w Polsce (automatyczne czytanie tekstu), czyni „Pismo Folkowe” przyjaznym dla każdego.

Szkoda jednak, że zasoby wizualne, a wśród nich często unikalne zdjęcia dokumentacyjne z badań terenowych lub autorskie fotografie artystyczne, nie zostały opatrzone audiodeskrypcją, gdyż są one bardzo cennymi źródłami etnograficznymi. Ciągłość finansowania czasopisma analogowego i jego wydań on line, autoryzacja merytoryczna publikacji poprzez proces recenzji naukowych, brak barier dostępu do nich i różnorodność formalna tychże zasobów, uczyniła „Pismo Folkowe” liderem rynku edukacji etnograficznej i regionalistycznej w Polsce. Jest to również sprawne, dynamiczne forum komunikacji w środowiskach folkowych, a zarazem centrum rzetelnej i wnikliwej informacji o wydarzeniach tematycznych, dotyczących szeroko pojętej kultury tradycyjnej, od muzyki po rękodzieło. „Pismo Folkowe” jest jedyną tego typu inicjatywą edukacji etnograficznej i promocji folkloru w Polsce, adresowaną zarówno do specjalistów, jak i do czytelników dopiero zdobywających wiedzę.

Dudziarze – unikalny portal o europejskiej kulturze dudziarskiej

DUD444

Portal Dudziarze jest unikalnym, w skali globalnej, centrum zasobów cyfrowych poświęconych dudom tradycyjnym, dudziarzom i kulturze dudziarskiej w Polsce i na świecie. Powstał on i działa od roku 2017 z inicjatywy Fundacji Muzyka Zakorzeniona, gromadząc systematycznie materiały z zakresu etnomuzykologii, etnografii i antropologii społecznej, scentralizowanej wokół fenomenu dudziarstwa, historycznego i współczesnego. Portal podzielono na działy takie jak: Teksty, Filmy, Kapele, Wydarzenia i Wydawnictwa, co dobrze charakteryzuje bogactwo i komplementarność dostępnych zasobów cyfrowych, od artykułów naukowych, poprzez reportaże antropologiczne, informacje o działających kapelach dudziarskich, aż po wydarzenia związane z dudziarstwem.

Portal ten jest całkowicie bezpłatny, dostępny bez logowania i w pełni otwarty dla odbiorców. Dzięki ciągłemu finansowaniu go przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego (odnawialne granty), odbiorca uzyskuje możliwość pełnego korzystania ze wszystkich zasobów na prawach Open Access. Bogata dokumentacja fotograficzna i filmograficzna to ważny atut merytoryczny Dudziarzy. Wszystkie zasoby cyfrowe portalu zbudowano niezwykle przyjaźnie dla odbiorcy, są one intuicyjne i łatwo nawigowalne. Językiem publikacji zasobów jest obecnie język polski. Wszystkie teksty werbalne i wizualne mają w tym portalu swój unikalny pierwodruk publikacyjny, objęte są one standardowym prawem autorskim (prawo cytatu), choć Redakcja zaprasza też chętnych do występowania o możliwość ewentualnych przedruków utworów (indywidualne licencje). Zróżnicowane formaty cyfrowe materiałów etnograficznych, od tekstów i fotografii, do unikalnej filmografii i audiografii, zachęcają do lektury kłączowej zasobów i – dzięki temu – pogłębiania wiedzy o tej dziedzinie kultury tradycyjnej, jaką tworzyło i tworzy nadal dudziarstwo.

Redakcja prowadzi równoległy do portalu Dudziarze otwarty profil via Facebook, za pośrednictwem którego można oceniać i komentować wszystkie publikacje. Portal Dudziarze nie został wyposażony w specjalne udogodnienia dla osób z niepełnosprawnościami, co jest o tyle niekorzystne, że unikalne antropologicznie zdjęcia i filmy z badań terenowych mogłyby zostać wzbogacone o audiodeskrypcje dla osób słabowidzących lub niewidomych. Być może adaptacja taka zostanie wykonana w przyszłości, podobnie jak planowane tłumaczenia materiałów etnograficznych na europejskie języki kongresowe. Zwraca tu uwagę niezwykle nowoczesny, elegancki dizajn plastyczny portalu, wraz z fantazyjnym logo „dudziarze.pl”, zaopatrzonym w minimalistyczny symbol koziej głowy, jako że koza to archaiczna, tradycyjna nazwa instrumentu ludowego, jakim są dudy.

Dudziarze to portal unikalny merytorycznie w skali światowej, ciągle publikujący nowe materiały etnograficzne, wytwarzane w kolejnych projektach grantowych Fundacji Muzyka Zakorzeniona. Badacze skupieni wokół tego portalu należą do najbardziej aktywnych ekspertów terenowych, różnych pokoleń, działających w Polsce. Dzięki ciągłemu finansowaniu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, portal jest stabilny organizacyjnie i dynamiczny w swych zasobach, poszerzanych o nowe materiały i dostępnych bezpłatnie dla każdego odbiorcy. Dudziarze to otwarte on line, nowatorskie wydarzenie naukowe i artystyczne, zjednujące sobie coraz szerszą grupę sympatyków kultury tradycyjnej. Dodatkowo portal ten umożliwia udostępnianie materiałów za pośrednictwem mediów społecznościowych takich jak: Facebook, LinkedIn i Twitter, dzięki czemu jego zasięg rośnie.

Portal-serwis KulturaLudowa – nowoczesny monitoring wiedzy etnopedagogicznej

Clipboard02

Portal KulturaLudowa jako zarazem interaktywny serwis internetowy (odbiorca może wypełnić i przesłać formularz do Redakcji, dodając swój artykuł ekspercki lub np. informację o organizowanym wydarzeniu kulturalnym, czy koordynowanej przez siebie działalności kulturalnej w sektorze publicznym lub pozarządowym), powstał w 2008 roku z inicjatywy Stowarzyszenia Twórców Ludowych, czyli najstarszej polskiej organizacji (założonej w Lublinie w 1968 roku), która skupia aktywnych twórców ludowych z różnych dziedzin (sztuki plastyczne, pisarstwo, wykonawstwo). Dzięki stałemu finansowaniu serwisu z funduszy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz rozpoznawalnemu w środowiskach etnologów, etnografów, folklorystów i antropologów społecznych, patronatowi Narodowego Instytutu Dziedzictwa, jest to poręczny zasób wiedzy o aktualnych nurtach różnorodnych aktywności w obrębie folkloru oraz szeroko pojętej etnopedagogiki, adresowanej do różnych grup wiekowych.

Założeniem tego portalu-serwisu jest partycypacyjność, co oznacza, że każda osoba wykazująca się wiedzą merytoryczną może go aktywnie współtworzyć, proponując Redakcji materiały publikacyjne, także w formule bezpłatnych przedruków. Jako portal KulturaLudowa obejmuje patronatami wydarzenia i wydawnictwa związane z folklorem, umożliwiając tym samym promocję zróżnicowanym podmiotom, od osób fizycznych do państwowych i pozarządowych instytucji kultury. Wszystkie zasoby cyfrowe dostępne są tu bez konieczności zalogowania się, w systemie Open Access. Redakcja wyodrębniła podstawowe działy materiałowe, takie jak: Aktualności, Wydarzenia, Wydawnictwa, Czytelnię, Dla Dzieci, Filmy, Audio i Patronaty. W dziale pod tytułem W sieci udostępniane są materiały zaczerpnięte z innych źródeł publikacyjnych (formuła przedruku za zgodą pierwszego wydawcy), związane tematycznie ze sprawami folkloru, instytucji kultury i ich kadr.

Cenną częścią tego serwisu są również biografie twórców ludowych, tworzące swoisty: biograficzny leksykon internetowy. Serwis ten jest łatwy w obsłudze, przejrzysty i intuicyjny w nawigowaniu. Bardzo cennym jego elementem jest właśnie dział Dla Dzieci, zbierający zasoby etnopedagogiczne przydatne w pracy z najmłodszymi. Zasoby cyfrowe, dostępne bezpłatnie dla każdego, są tu zróżnicowane formalnie i merytorycznie, od filmów i nagrań audio, do reprodukcji plakatów wydarzeń i krótkich sprawozdań organizacyjnych. Odbiorcą tego typu przekazów może być każdy zainteresowany, choć Redakcja dedykuje serwis przede wszystkim środowiskom twórców ludowych i edukatorów-folklorystów. Nie na darmo nadano też portalowi znaczący podtytuł w formie: O tradycji we współczesności.

Oprawa graficzna tego portalu-serwisu jest oszczędna i przejrzysta (trzy kolory: czerwone lamówki, czarna i szara czcionka, plus barwne fotografie i kolorowe filmy). Nie przewidziano żadnych dostosowań zasobów do potrzeb osób z niepełnosprawnościami, jednak możliwość pobrania i zapisania dokumentów na zewnętrzne nośniki może być punktem wyjścia do indywidualnych adaptacji. Wszystkie zasoby obsługuje się bardzo łatwo i sprawnie, bez konieczności opanowywania innych niż podstawowe umiejętności poruszania się w Sieci. Wiele z materiałów prezentowanych w tym serwisie pochodzi z innych źródeł publikacyjnych, zaczerpniętych tu na prawach cytatów (konsekwentne podlinkowania do źródeł).

KulturaLudowa pełni rolę internetowej mapy etnopedagogicznej i jako taki ten właśnie portal-serwis jest niezwykle nowoczesnym narzędziem informacyjnym: bezpłatnym, łatwym w nawigacji, publikującym dane w systemie Open Acces i odsyłającym uczciwie i rzetelnie odbiorcę do bardziej zaawansowanych i szczegółowych źródeł publikacyjnych. To cenna pomoc merytoryczna dla osób rozpoczynających dopiero swą przygodę z kulturą tradycyjną, uwierzytelniona solidną pracą redakcyjną w zakresie doboru i selekcji materiałów dostarczanych przez samych twórców i działaczy kulturalnych. KulturaLudowa pełni więc zatem funkcję wirtualnego informatorium.

Bibliografia

„Pismo Folkowe” [dwumiesięcznik, nieregularnik], ISSN 2449-7622.

Netografia

Dudziarze, link do portalu: http://dudziarze.pl/

KulturaLudowa, link do portalu: http://kulturaludowa.pl/

„Pismo Folkowe”, link do portalu/czasopisma on line: https://pismofolkowe.pl/redakcja

Autorka: Anna Kapusta

Anna Kapusta - antropolożka społeczna i literaturoznawczyni (w zakresie antropologii literatury). Absolwentka: Podyplomowych studiów z zakresu zarządzania kulturą (Uniwersytet Jagielloński 2018), Podyplomowych studiów w zakresie: Romowie w Polsce – historia, prawo, kultura, stereotypy etniczne (Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie 2018), Podyplomowego Studium Muzeologicznego (Uniwersytet Jagielloński 2017), Podyplomowych studiów z zakresu gender (Uniwersytet Jagielloński 2007), Socjologii (Uniwersytet Jagielloński 2007), Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych (Uniwersytet Jagielloński 2007) oraz Filologii Polskiej (specjalności komparatystycznej, Uniwersytet Jagielloński 2006). Badaczka terenowa, wykonawczyni grantów badawczych finansowanych przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Uniwersytet Jagielloński. Autorka monografii naukowych: Kieszenie i podszewki. Podteksty kultury (2013), Gry w kulturę: gry w mit. Mitografia jako lektura (2012), Od rytuału do mitu? Teatr Śmierci Tadeusza Kantora jako fakt antropologiczny (2011) i Mitologie twarzy. Cyprian Norwid i Stanisław Wyspiański – próba komparatystyki mitu (2007). W latach 2012-2013 laureatka stypendium START Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w dziedzinie literaturoznawstwa, a także m. in. Stypendium Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (2012), Stypendium Edukacyjnego Miasta Krakowa (2010) i Stypendium Twórczego Miasta Krakowa w dziedzinie literatury (2008). Biblioterapeutka, twórczyni i praktyczka koncepcji tekstoterapii kulturowej.

***

Najnowsze